Кіріспе

Шатра () – санскрит тілінен алынған сөз. Жалпы мағынада «насихат, ережелер, нұсқаулық, жинақ, кітап немесе трактат» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз Үнді әдебиетінде белгілі бір тәжірибе саласындағы техникалық немесе мамандандырылған білімді білдіру үшін әдетте қосымша ретінде қолданылады. Мысалы, нитишастра – «этика немесе дұрыс саясат жинағы». Батыс әдебиетінде Шастра кейде Састра деп жазылады, бұл IAST символы 'ś' қате түсінілуінен туындайды, ол ағылшын тіліндегі 'sh' дыбысына сәйкес келеді.

Этимология

Шәстра сөзі түбірлес сөзден – «нұсқау/жарлық» мағынасын білдіретін «Шасана» сөзінен шыққан, сөзбе-сөз «нұсқау/жарлық берілген нәрсе» дегенді білдіреді.

Хронологиясы мен шынайылығы

Шастралар негізінен Веда әдебиетінен кейінгі, яғни б.з.д. 500 жылдан кейін пайда болған. Алайда, әр түрлі шастралардың қашан жазылғандығы және аяқталғаны нақты белгісіз. Көптеген нұсқалары бар болғандықтан қолжазбалардың түпнұсқалығы да күмәнді, ал кейбір нұсқаларында маңызды айырмашылықтар кездеседі. Оксфорд университетінің баспасында жарық көрген Ману Дхарма шастрасының 2005 жылғы аудармашысы Патрик Оливель постмодернистік ғылымда қолжазбалардың күмәнді сенімділігі мен түпнұсқалығы туралы алаңдаушылықты былай баяндайды (қысқартылған нұсқа):

Б.з.д. 1 мыңжылдықтың соңына қарай пайда болған «Артхашастра» сияқты әдебиеттер мен 1 мыңжылдықтың басындағы түрлі білім салаларының шастралары, индуизм және буддизм сияқты үнді діндерінің Оңтүстік Азиядан тысқары таралуына және түрлі мектептердің құрылуына ықпал еткендіктен, зор қызығушылық тудырады. Шастралар сипаттамалық және нұсқаулық сипатқа ие. Әр түрлі шастралардың ішінде Манудың заң кодексі ең көп зерттелген, себебі отаршылдық британ үкіметі мұсылмандар үшін шариғат заңын және Манудың заң кодексін негізге алған Британдық Үндістанда әртүрлі заңдарды орнатуға тырысты. Шастралар біркелкі немесе жалпыға қабылданған құжаттар емес. Мысалы, Дхарма шастраларында қарама-қарсы пікірлер мен қайшы теориялар бар. Бұл, ішінара, олардың адам мінез-құлқының идеалды үлгісін бейнелеуімен, сонымен бірге адамдардың кемшіліктеріне есеп беру қажеттігін мойындауымен байланысты. Шастралар өмірді нақты болған күйінде көрсетпейді, керісінше, өмір қалай болуы керек екенін көрсетеді. Шастра мәтіндері ежелгі әлемнің маңызды әдебиеттерінің бірі болып табылады.

Сутра

Сутралар – б.з.д. 1-мыңжылдықта, әсіресе б.з.д. 600 жылдан кейін пайда болған үнді мәтіндерінің тағы бір жанры. Сутра (сөзбе-сөз "байлау жіп") – шастрадан ерекшеленетін әдеби туындының бір түрін білдіреді. Санскрит тілінде "сутра" әдетте бір немесе бірнеше афоризмдерді көрсетеді; сондықтан сутралар қысқа, афоризмдік, ойға қосымша мәлімдемелерді пайдаланады. Ал шастра көбінесе ұзын, толыққанды және түсіндірмелі болады. Сутраға мысал – Патанджалидің «Йогасутралары» (классикалық индуистік трактат саналады), ал шастраға мысал – Хемачандраның «Йогасастрасы» (классикалық Светамбара джайнистік трактат саналады), екеуі де йога туралы. Шастралар мен сутралар – ежелгі және орта ғасырлық Үндістаннан жеткен көптеген әдеби жанрлардың ішіндегілері. Басқа жанрларға Ведалар, Упанишадтар, Ведангалар, Итихасалар, Пураналар, Бхашьялар және Субхашиталар жатады.