Құрылтай: Монғол және түркі тілдеріндегі саяси кеңес
Kurultai
Құрылтай – ежегітек моңғол және түркі халықтарының саяси кеңесі. «Жиналу, бас қосу» мағынасын береді, қазірде парламент, құрылтай сияқты ұғымдармен қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрылтай (монғол және түркі тілдерінде саяси кеңес) – ежелгі моңғол басшылары мен хандарының саяси және әскери кеңесі. Сөздің түбірі протомонгол тіліндегі *kura, *kurija сөздерінен шыққан, олардың мағынасы "жинау, жинап алу". Осы түбірден моңғол тілдерінде "кездесу" немесе "жиын" мағынасын білдіретін хурал сөзі пайда болды. Хуралдай, хурулдай немесе хурулдадан сөздері "жиналыс" немесе, тікелей мағынасында, "бірлесіп жиналу" дегенді білдіреді. Осы түбірден моңғол тіліндегі хурим (khurim) сөзі де пайда болды, ол "той" дегенді білдіреді және бастапқыда даладағы ірі мерекелік жиналыстарды білдірген, бірақ қазіргі уақытта көбінесе "үйлену тойы" мағынасында қолданылады.
Mongol and Turkic term for a political council
Kurultai (/k//ʊ//r//ʊ//l/'/t//aɪ/; Quriltai; , ) was a political and military council of ancient Mongol chiefs and khans. The root of the word is Proto Mongolic *kura , *kurija "to collect, to gather" from which is formed khural meaning "meeting" or "assembly" in Mongolian languages. Khuraldai, khuruldai or khuraldaan means "gathering" or, more literally, "intergatheration". From this same root arises the Mongolian word хурим (khurim), which means "feast" and originally referred to large festive gatherings on the steppe but is used mainly in the sense of "wedding" in modern times.
Саясат
Түркі және моңғол халықтары оны саяси немесе әкімшілік мағынада парламент, конгресс, конференция, кеңес, мәжіліс, конвенция, жиын деген синоним ретінде пайдаланады. Мысалдар: башқұрттардың Дүниежүзілік Қорылтайы, қырым татарларының Халық Қорылтайы, Қазақстанның Ұлттық Қорылтайы, Қырғызстанның Халық Қорылтайы, Моңғолияның Мемлекеттік Ұлы Хурал, Бурятияның Халық Хуралы, Алтай Республикасының Ел Қорылтайы және бүгін Венгрияда өткізілген Құрултай.
Various modern Mongol and Turkic peoples use it in the political or administrative sense, as a synonym for parliament, congress, conference, council, assembly, convention, gathering. Examples are: the World Qoroltai of the Bashkirs, Qurultay of the Crimean Tatar People, the National Kurultai of Kazakhstan, the People's Kurultai of Kyrgyzstan, the State Great Khural of Mongolia, the People's Khural of Buryatia, El Kurultai of Altai Republic and Kurultáj held today in Hungary.
Тіл
Моңғол тілінде сөздің келесі түрлері әлі күнге дейін қолданылады: хуралдай, хуралдан және хурал. "Ульсин Дид Шухиин Хуралдан" – "Ұлттық Жоғарғы Соттың мәжілісі" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөздің қазіргі түрік тілінде де бірнеше қолданысы бар, мысалы, Yükseköğretim Kurulu – "Жоғары білім беру кеңесі", genel kurul toplantısı – "жалпы кеңес отырысы". Құрултай – қазіргі түрік тілінде "жалпы жиналыс" деген мағынаны білдіретін, ұйымдар, комитеттер және т.б. үшін қолданылатын кең таралған сөз. Құрмақ – түрік тілінде "құру, жинақтау, біріктіру" мағынасындағы етістік. Ол сондай-ақ саяси партиялардың "ерекше съездері" (Olağanüstü Kurultay) үшін де қолданылады.
In Mongolian, the following forms of the word are still in use today: khuraldai, khuraldaan and khural. Ulsin Deed Shuukhiin Khuraldaan means "session of the National Supreme Court". Other spellings include: kurultay, qurultay, qurıltai, qorıltay, and qoroltay. The word has several modern usages in the modern Turkish language as well, e. g. Yükseköğretim Kurulu "Higher Education Council", genel kurul toplantısı "general board meeting". Kurultay is also a commonly used word in modern Turkish meaning "general assembly", such as for organisations, committees etc. Kurmak is also a verb in Turkish meaning "to set up, assemble, put together". It is also used for "extraordinary conventions" (Olağanüstü Kurultay) of political parties.