Кіріспе

Роланд Барттың 1973 жылғы кітабы. «Мәтіннің ләззаты» – әдебиет теориясының маманы Роланд Барттың 1973 жылғы кітабы.

Қорытынды

Барт әдебиет теориясы бойынша кейбір ойларын баяндайды. Ол мәтіндердің әсерін екіге бөледі: plaisir ("құмар") және jouissance, "ләззат" деп аударылады, бірақ француз сөзі "оргазм" мағынасын да білдіреді. Бұл айырмашылық Барттың мәтінді оқуға болатын және мәтінді жазуға болатын түрі арасындағы қосымша айырмашылығына сәйкес келеді, олар тиісінше "оқырманына арналған" және "авторына арналған" мәтіндер ретінде аударылады (әлдеқайда тура аудармасы "оқылатын" және "жазылатын" болар еді). Scriptible француз тіліндегі жаңа сөз. Мәтіннің құмары оқырманына арналған мәтінге сай келеді, ол оқырманның субъектілік позициясына күш келтірмейді. Ал авторына арналған мәтін ләззат сыйлайды, ол әдеби кодтарды бұзып, оқырманға өзінің субъектілік позициясынан шығуға мүмкіндік береді. "Оқырманына арналған" және "авторына арналған" мәтіндер Барттың S/Z еңбегінде анықталып, түсіндірілген. Барт "авторына арналған" мәтіндер "оқырманына арналған" мәтіндерге қарағанда маңыздырақ деп санайды, себебі ол мәтіннің біртүтастығы мәтіннің құрамымен, мәтін ішінде қалыптасатын және үнемі өзгеріп тұратын кодтармен мәңгілікке қайта құрылатынын көрсетеді. Оқырманына арналған мәтіннің оқырманы көбінесе пассивті, ал авторына арналған мәтінмен айналысатын адам белсенді күш салуға, тіпті автордың іс-әрекеттерін қайтадан орындауға тиіс. Барт S/Z еңбегінде анықтаған әр түрлі кодтар (герменевтикалық, іс-қимыл, символдық, семиотикалық және тарихи) бір-бірін толықтырып, күшейтеді, бұл мәтінді ашық және нақтыламасыз етеді, себебі оны әрқашан жаңадан жазуға болады. Осылайша, адам оқырманына арналған мәтіннен құмарлық сезім алса да, мәтінді авторына арналған тұрғысынан қарағанда ғана толық ләззат алады.

Әсерлер

Мәдениеттану және әлеуметтік ғылымдардағы аз ғана жазушы Барт жасаған ерекшеліктерді пайдаланып, дамытты. Британдық білім беру саласындағы әлеуметтанушы Стивен Болл Англия мен Уэльстегі Ұлттық оқу жоспары – жазушылық мәтін дейді, яғни мектептердің, мұғалімдердің және оқушылардың оны қайта түсіндіруге және дамытуға белгілі бір мүмкіндіктері бар. Ал суретші Рой Аскотттың новаторлық телематикалық туындысы «La Plissure du Texte» («Тексттің бүктелуі», 1983) Барттың «Le Plaisir du Texte» еңбегінен шабыттанды. Аскотт атауын ұжымдық мәтіндік бүктеменің ләззатын көрсету үшін өзгертті. Аскотттың туындысында мәтіннің бүктелуі суретші «таратылған авторлық» деп атаған процестен туындады, ол Барттың «оқырманға арналған мәтін» тұжырымын кеңейтеді. Аскотттың жұмысында мәтіннің өзі – компьютерлік желілер (телематика) арқылы байланысқан әлемнің түкпір-түкпірінен келген қатысушылардың бірлескен оқу/жазу процесінің нәтижесі. Осылайша, Аскотттың жұмысы оқырмандар мен жазушылар арасындағы шекараны жояды, Барттың ерекшелігіне қарағанда (және автордың өлімі туралы теориясынан асып) әлдеқайда жоғары деңгейдегі өтімділікті көрсетеді. Сонымен қатар, таратылған авторлық механизмі Аскотттың «планеталық ертегісіне» сюрреалистік керемет дене сияқты, бір ғана сананың өнімі бола алмайтын өздігінен бүктелуге мүмкіндік берді. Аскотттың пікірінше, бұл жұмыс – сананың жаһандық кеңістігінде ойларды біріктіретін, ұжымдық интеллектінің пайда болуының нәтижесі.