Алесия қамалы: Галл соғыстарының шешуші шайқасы

Кіріспе

Алесия шайқасы немесе Алесия қоршауы (б.з.д. 52 жылдың қыркүйегі) – Галлия соғыстарының шешуші әскери қақтығысы, қазіргі Франциядағы Мандуби тайпасының маңызды орталығы – Алесияның бекітілген қаласының (оппидум) маңында болған. Бұл шайқас Юлий Цезарьдің рим әскері мен Арверн тайпасының басшысы Верцингеторикс басқарған галл тайпаларының одағы арасында өтті. Бұл галлдар мен римдіктер арасындағы соңғы ірі шайқас болды және Цезарьдің ең үлкен әскери жетістіктерінің бірі, сондай-ақ қоршау соғысының және бекініс салудың классикалық мысалы саналады. Рим әскері қоршаудағы галлдарды ұстап тұру үшін ішкі қабырға, ал галлдық көмекші күштерін тоқтату үшін сыртқы қабырға салды. Алесия шайқасы Франция мен Бельгияның қазіргі аумағында галл тәуелсіздігінің аяқталуын білдірді. Шайқас орны, мүмкін, Мон-Оксуа тауының үстінде, қазіргі Францияның Ализ-Сент-Рен қаласының үстінде орналасқан, бірақ кейбір зерттеушілер бұл орын Цезарьдің шайқас сипаттамасына сәйкес келмейді деп санайды. Уақыт өте келе бірнеше балама нұсқалар ұсынылды, олардың ішінде бүгінгі таңда тек Chaux des Crotenay (қазіргі Францияның Юра аймағында) сынға ұшырауда. Оқиғаны Цезарь өзінің "Галл соғысы туралы естеліктерінде" (Commentarii de Bello Gallico) және бірнеше кейінгі көне авторлар (атап айтқанда, Плутарх және Кассий Дио) сипаттаған. Римдіктер жеңіске жеткеннен кейін Галлия (шамамен қазіргі Франция) бағындырылды, бірақ Галлия Нарбоненсистен солтүстікке орналасқан аймақтар б.з.д. 27 жылға дейін рим провинциясы болған жоқ. Рим Сенаты Галлия соғысындағы жеңісі үшін Цезарьге 20 күндік алғыс айтты.

Өмірбаян

58 жылы, б.з.д. 59 жылы алғашқы консулдығынан кейін Юлий Цезарь бірінші триумвираттың көмегімен үш рим провинциясының проконсулы (губернаторы) болып тағайындалды. Бұл провинциялар: Цизальп Галлиясы (солтүстік Италия), Иллирик (Адриатика теңізінің шығыс жағалауы) және Галлия Нарбоненсис (Францияның оңтүстік-шығысы және Францияның Жерорта теңізі жағалауының қалған бөлігі). Проконсулдың өкілеттігі әдетте бір жылға берілсе де, Цезарьдің губернаторлық мерзімі бес жылға созылды. Ол сонымен қатар төрт легионға қолбасшылық етті. Цезарь Галлия соғыстарында (б.з.д. 58–50) қатысты, нәтижесінде Галлия Нарбоненсистен тыс жерлерді жаулап алды. Қазіргі Швейцария аймағындағы тайпалар одағы – гельветтер, Атлантика жағалауына Галлия арқылы көшіп өтуді жоспарлағанда, Цезарь Женеваға барып, гельветтердің Галлияға енуіне тыйым салды. Ол үш легионды жинау үшін Галлия Цисальпинаға барғанда, гельветтер Цезарьден көмек сұраған эдуй, амбарр және аллоброг тайпаларының жерлеріне шабуыл жасады. Цезарь және оның галл одақтастары гельветтерді жеңді. Содан кейін галл тайпалары герман тайпасы – суэбтердің басқыншылығына қарсы әрекет ету үшін Цезарьдің араласуын өтінді. Цезарь суэбтерді жеңіп, римнің күшін көрсету мақсатымен б.з.д. 56 жылы Рейн өзенін кесіп өтті. Б.з.д. 57 жылы ол галлдардың ішкі қақтығыстарына араласып, солтүстік Галлиядағы белг тайпаларына қарсы жорық жасады. Осыдан бастап ол галл халықтарын бірінен соң бірін жаулап алды. Галлиядағы сәттіліктері Цезарьға Римде саяси бедел және соғыс олжалары мен тұтқындарды құл ретінде сатудан түскен зор байлық әкелді. Галлдардың өмірлік алаңдаушылықтары б.з.д. 52 жылы шегіне жетіп, римдіктер ұзақ уақыттан бері қорқып келген кең ауқымды көтеріліске әкелді. Б.з.д. 53 жылғы жорықтар өте қатал болды және галлдар өркендеулеріне қауіптенді. Бұрын олар бірікпегендіктен, оларды жеңу оңай болған. Бірақ б.з.д. 53 жылы жағдай өзгерді, Цезарь Галлияның енді рим провинциясы болып есептелетінін, рим заңдары мен дініне бағынатынын жариялады. Бұл галлдарды қатты алаңдатты, өйткені олар римдіктер карнуттар қадағалап отырған галлдардың қасиетті жерін жояды деп қорқытты. Әр жыл сайын друидтер сол жерде бас қосып, Галлияның орталығы саналатын жерлерде тайпалар арасындағы дауларды шешетін. Олардың қасиетті жерлеріне төнген қауіп, ақыры галлдарды біріктірді. Қыс бойы арверн тайпасының харизматикалық патшасы Верцингеторикс галлдардың бұрын-соңды болмаған үлкен коалициясын құрды.

In 58 BC, following his first consulship in 59 BC, Julius Caesar engineered his own appointment as proconsul (governor) of three Roman provinces by the First Triumvirate. These were Cisalpine Gaul (northern Italy), Illyricum (on the eastern coast of the Adriatic Sea) and Gallia Narbonensis (in southeastern France and the rest of France's Mediterranean coast). Although the proconsular term of office was meant to be one year, Caesar's governorship was for an unprecedented five years. He also had the command of four legions. Caesar engaged in the Gallic Wars (58–50 BC), which led to his conquest of Gaul beyond Gallia Narbonensis. When the Helvetii, a federation of tribes from what is now Switzerland, planned a migration to the Atlantic coast through Gaul, Caesar went to Geneva and forbade the Helvetii to move into Gaul. While he went to Gallia Cisalpina to collect three other legions, the Helvetii attacked the territories of the Aedui, Ambarri, and Allobroges, three Gallic tribes, which called for Caesar's help. Caesar and his Gallic allies defeated the Helvetii. The Gallic tribes then asked for Caesar to intervene against an invasion by the Suebi, a Germanic tribe. Caesar defeated the Suebi and, to demonstrate Roman power, crossed the Rhine in 56 BC. In 57 BC he intervened in intra Gallic conflicts and marched on the Belgae of northern Gaul. From then on he conquered the Gallic peoples one by one. His successes in Gaul brought Caesar political prestige in Rome and great wealth through the spoils of wars and the sale of war captives as slaves. Gallic existential concerns came to a head in 52 BC and caused the widespread revolt the Romans had long feared. The campaigns of 53 BC had been particularly harsh, and the Gauls feared for their prosperity. Previously, they had not been united, which had made them easy to conquer. But this changed in 53 BC, when Caesar announced that Gaul was now being treated as a Roman province, subject to Roman laws and religion. This was a subject of immense concern for the Gauls, who feared the Romans would destroy the Gallic holy land, which the Carnutes watched over. Each year the druids met there to mediate between the tribes on the lands considered the center of Gaul. A threat to their sacred lands was an issue that finally united the Gauls. Over the winter the charismatic king of the Arverni tribe, Vercingetorix, assembled an unprecedented grand coalition of Gauls.

Кіріспе

Цезарь Римде болғанда, көтеріліс туралы хабар жетті. Ол көтерілістің таралуын тоқтату үшін солтүстікке асықты, бірінші Провансқа қорғанысын күшейту үшін, содан кейін галл әскеріне қарсы тұру үшін Агединкумға бағытталды. Цезарь галл әскеріне жетіп, азық-түлік алу үшін бірнеше оппидумдарды басып алды. Верцингеторикс бои тайпасының (Риммен одақтас) Горгобина қаласын қоршаудан шегінуге мәжбүр болды. Бірақ әлі қыс болатын, Верцингеторикс Цезарьтың жолын өзгерту себебін римдіктердің азық-түлігінің азайғанын түсінді. Сондықтан Верцингеторикс римдіктерді аштыққа ұшырату стратегиясын жасады. Ол римдіктерге тікелей шабуыл жасамай, азық-түлік іздеушілер мен керуендерді тонады. Верцингеторикс көптеген оппидумдарды тастап, тек ең мықтыларын қорғауға тырысты, ал қалғандары мен олардың азық-түлігі римдіктердің қолына тимейтініне көз жеткізді. Тағы да, Цезарьдің қолында азық-түлік жетіспеді, ол Верцингеторикс шегінген Аварикум оппидумын қоршауға алды. Верцингеторикс бастапқыда Аварикумды қорғауға қарсы болған, бірақ Битуриг Куби оны көндірді. Галл әскері бекіністің сыртында орналасқан. Тіпті қорғаныста болғанда да, Верцингеторикс қоршаудан шығып, римдіктерден озып кетуді қалады. Бірақ Аварикумның жауынгерлері оны тастап кетуге келіспеді. Цезарь келгеннен кейін, ол бірден қорғаныс бекінісін салуға кірісті. Галлдар римдіктерді және олардың азық-түлік іздеушілерін лагерь салып жатқанда мазалады және оны өртеп жіберуге тырысты. Бірақ қыстың суыты да римдіктерді тоқтата алмады, және 25 күнде берік лагерь салынды. Қоршау машиналарын жасады, ал Цезарь қатты бекітілген оппидумға шабуыл жасау мүмкіндігін күтті. Ол күзетшілердің назарын аударған дауыл кезінде шабуыл жасады. Қоршау мұнаралары қамалға шабуыл жасау үшін қолданылды, ал артиллерия қабырғаларды қиратты. Ақырында, артиллерия қабырғада тесік жасады, және галлдар римдіктердің бекініске кіруін тоқтата алмады. Римдіктер бекіністі тонады және зорлады; Цезарь тұтқын алмай, 40 000 адамды өлтірді деп мәлімдеді. Галлиялық коалицияның осы жеңілістен кейін ыдырамауы Верцингеторикс басшылығының куәлігі. Осы сәтсіздікке қарамастан, эдуи тайпасы көтеріліске шығып, коалицияға қосылуға дайын болды. Бұл Цезарьдің азық-түлік жолдарына тағы бір соққы болды, өйткені ол енді эдуи тайпасы арқылы азық-түлік ала алмады (дегенмен, Аварикумды басып алу армияны уақытша қамтамасыз еткен еді). Верцингеторикс енді өз тайпасының астанасы Герговияға шегінді, оны қорғауға асықты. Цезарь ауа райы жылығанда және жем-шөп пайда болғанда келді, бұл азық-түлік мәселесін жеңілдетті. Әдеттегідей, Цезарь римдіктер үшін бекініс салуға кірісті. Содан кейін Цезарь оппидумға жақын аумақты басып алуға кірісті. Герговия шайқасында не болғаны әлі де нақты емес. Цезарь өзінің әскеріне оппидумға жақын төбеге көтерілуді бұйырғанын және содан кейін шегінуді жариялағанын айтты. Бірақ ешқандай шегіну болған жоқ, римдіктер тікелей бекініске шабуыл жасады. Гилливердің пікірінше, Цезарь шегінуді бұйырған жоқ, және оның мақсаты тікелей шабуыл жасау болды. Цезарьдің күмәнді мәлімдемесі римдіктердің келесі және ауыр жеңілісінен өзін алшақтатуға бағытталған болуы мүмкін. Римдіктердің шабуылы айқын жеңіліспен аяқталды, өйткені римдіктер саны жағынан кем болды. Цезарь (өзі хабарлаған шығын саны нақтыдан кем болуы мүмкін) 700 адам, оның ішінде 46 жүзбасы қаза тапқанын мәлімдеді. Цезарь қоршаудан шегінді, ал Верцингеторикс жеңісі көптеген жаңа тайпаларды оның ісіне тартты. Бірақ римдіктер де көптеген герман тайпаларын өздеріне қосылуға көндірді. Верцингеторикс жинаған әскерін, негізінен атты әскерін, Цезарьді тоқтату үшін аттандырды. Екі әскер Вингеан шайқасында кездесті, онда Цезарь жеңіске жетіп, Верцингеторикс атты әскерін жеңді.

Caesar was still in Rome when news of the revolt reached him. He rushed north in attempt to prevent the revolt from spreading, heading first to Provence to see to its defense, and then to Agedincum to counter the Gallic forces. Caesar took a winding route to the Gallic army to capture several oppidum for supplies. Vercingetorix was forced to withdraw from his siege of the Boii (allied to Rome) capital of Gorgobina. However, it was still winter, and Vercingetorix realised the reason Caesar had detoured was that the Romans were low on supplies. Thus, Vercingetorix set out a strategy to starve the Romans. He avoided attacking the Romans outright, and instead raided foraging parties and supply trains. Vercingetorix abandoned a great many oppidum, seeking to only defend the strongest, and to ensure the others and their supplies could not fall into Roman hands. Once again, Caesar's hand was forced by a lack of supplies, and he besieged the oppidum of Avaricum where Vercingetorix had pulled back to. Vercingetorix had originally been opposed to defending Avaricum, but the Bituriges Cubi had persuaded him otherwise. The Gallic army was camped outside the settlement. Even while defending, Vercingetorix wished to abandon the siege and outrun the Romans. But the warriors of Avaricum were unwilling to leave it. Upon Caesar's arrival, he promptly began construction of a defensive fortification. The Gauls continuously harassed the Romans and their foraging parties while they built their camp, and attempted to burn it down. But not even the fierce winter weather could stop the Romans, and a very sturdy camp was built in just 25 days. Siege engines were built, and Caesar waited for an opportunity to attack the heavily fortified oppidum. He chose to attack during a rainstorm, where the sentries were distracted. Siege towers were used to assault the fort, and artillery battered the walls. Eventually, the artillery broke a hole in the wall, and the Gauls were unable to stop the Romans from taking the settlement. The Romans then looted and raped the settlement; Caesar took no prisoners and claimed the Romans slew 40,000. That the Gallic coalition did not fall apart after this defeat is a testament to the leadership of Vercingetorix. Despite this setback, the Aedui were willing to revolt and join the coalition. This was yet another setback to Caesar's supply lines, as he could no longer get supplies through the Aedui (though the taking of Avaricum had supplied the army for the moment). Vercingetorix now withdrew to Gergovia, the capital of his own tribe, which he was eager to defend. Caesar arrived as the weather warmed and fodder finally became available which somewhat eased supply issues. As usual, Caesar promptly set to building a fortification for the Romans. Caesar then set about capturing territory closer to the oppidum. What happened in the ensuing Battle of Gergovia remains somewhat unclear. Caesar claimed that he had just ordered his men to take a hill near to the oppidum, and that he then sounded a retreat. But no such retreat occurred and the Romans directly assaulted the settlement. Gilliver finds it likely that Caesar did not actually sound a retreat and that it was his plan all along to directly assault the settlement. Caesar's dubious claim is likely to distance himself from the ensuing and overwhelming failure of the Romans. The Roman assault ended in clear defeat as the Romans were greatly outnumbered. Caesar (whose self reported casualty numbers are likely much lower than the actual amount) claims that 700 men died including 46 centurions. Caesar withdrew from his siege and Vercingetorix's victory attracted many new tribes to his cause. So too, however, did the Romans who convinced numerous Germanic tribes to join them. Vercingetorix marched the army he had gathered thus far, mainly cavalry, to intercept Caesar. The two armies met in the Battle of the Vingeanne, where Caesar won the subsequent victory defeating Vercingetorix's cavalry.

Қоршау

Әскері жеңілгеннен кейін Верцингеторикс Алезияның қоршауына айналатын Алезияның Мандуби оппидумына қарай шегінді. Герговиядағы нашар нәтижеден кейін, Цезарьдың галдарға тікелей шабуыл жасауы мүмкін емес еді. Сондықтан Цезарь елді мекенді қоршап алып, қорғайтындарды аштықтан қырып тастауды жөн көрді. Верцингеторикс бұл жағдайға келісті, өйткені ол Алезияны римдіктерге шабуыл жасау үшін тұзақ ретінде пайдалануға ниеттенді және бірден көмек әскерін шақырды. Верцингеторикс римдіктердің қаланы қоршауға алу шараларының қаншалықты күшті болатынын күтпеген болса керек. Қазіргі археологияның дәлелдері бойынша, Цезарь өзі баяндағандай толық дайындық жасамаған, бірақ ол шабуылға қатысты керемет жұмыстар жасаған. Бір айдың ішінде 25 шақырымдай қорғанысты қамалдар салынды. Олардың ішінде сарбаздар үшін қазба, ат әскеріне қарсы ор, тұрақты аралықта мұнаралар және қазбалардың алдындағы тұзақтар бар. Қабырғалар екі қатарға бөлініп, бірі қорғаныс жасағынан, екіншісі көмекшілерден қорғаныш болды. Археологиялық дәлелдер қазбалар Цезарь айтқандай үздіксіз емес екенін және жергілікті жерді көп қолданғанын көрсетеді, бірақ олардың жұмыс істегені анық. Верцингеторикс әскері тез арада келіп жетті, бірақ қорғаныс пен көмекшілердің бірігіп жасаған шабуылдары римдіктерді қуып шыға алмады. Алесия биік төбеде орналасқан, екі жағында екі өзен өтетін оппидум (қамалды елді мекен) болды. Осындай күшті қорғаныс ерекшеліктеріне байланысты Цезарь қоршауды шешті. Ал, Алексияда жергілікті тұрғындармен бірге 80 000-ға жуық адам тұрақталғанын ескерсек, бұл ұзаққа созылмайды. Кемелсіз блокадаға кепілдік беру үшін Цезарь Алезияның айналасына қоршау салатын бекіністердің жиынтығын, контравальляцияны салуды бұйырды. Оның ұзындығы он бір римдік миля (16 км немесе қазіргі 10 миля, әр римдік миля 1000 қадамға тең) және 23 редуты (мұнарасы) бар. Құрылыс жүріп жатқанда, галлар салт аттыларды соққыға түсіріп, құрылысты тоқтатты. Цезарь жау жаяу әскерінің шабуыл жасауы мүмкін болған жағдайда, легиондарды лагердің алдына орналастырды және өзінің германдық одақтастарын галль атлы әскерін қуып шығуға мәжбүр етті. Верцингеторикс Ғаллияға хабаршыларын жіберіп, тайпаларды соғысқа жинап, Алезияға келуді бұйырды. Бұл туралы Цезарь дезертирлер мен тұтқындардан естігенде, ол тік қабырғалары бар жиырма педе (6 метр, 19 қазіргі аяқ) траншея қазып, қалған барлық жұмыстарды төрт жүз стадионға (бәлкім, 592 м, 1943 фут) қашықтықта содан қазған. Бұл қазбаны басқа құрылыстардан алыс орналастырғанның мақсаты, Цезарь түсіндіргендей, қамалдың қамалды болуын қамтамасыз ету оңай емес еді және осылайша, бұл қашықтық түнде жаудың күтпеген ілгерілеуінен немесе римдік әскерлерге найзалар мен басқа да зымырандардан қорғаныш болды. Осы үңгір мен қорғанның арасында ол ені 15 педе (4.45 м, 14.6 фут) тереңдігі 15 педе болатын тағы екі үңгір қазып алды. Ол жердің жазықтығына немесе төменгі жағына орналасқан ішкі сауытты өзен суымен толтырды. Үш ордың артына 12 педе биіктігінде (3.57 м, 11.7 фут) қапталған қамал қамал қалады. Оның үстіне ол қоршаулар (атыс үшін төрт бұрышты саңылаулары бар парапеттер) және күрек (қорғаушыларды қорғау үшін көкжие биіктігінде ағаштан жасалған экрандар) соққыдан қорғау үшін жаудың шашылып кетуіне жол бермеу үшін экрандардың буындарынан шығып тұрған үлкен көлденең тік тұғырлармен. Ол барлық жұмыстардың айналасына 80 педе (24 м, 78 фут) аралықта мұнаралар орнатты. Римдік әскерлердің кейбіреулеріне құрылыс жұмыстарына қажетті ағаштарды және әскерге қажетті астықтарды алу үшін едәуір жол жүруге тура келді. Бұл Римнің жұмыс орындарында әскер санын азайтты. Галлдар үлкен күштермен шабуылға шықты. Сондықтан Цезарь соғыс әскерінің саны азаюына байланысты құрылысты қорғауға мүмкіндік беретін қосымша құрылыстар жасады. Олар түпкі жағына бекітіліп, бұтақтары жерден шығып тұрған, бес педе тереңдіктегі (1.5 м, 4.9 фут) траншеяға батырылды. Үш педе тереңдіктегі, ішіне қарай төмен қарай қарайтын шұңқырлар ілінді. Олар бес қиылысқан қатарда квинкункс (бұрыштарда төрт, ортада бесінші) түрінде орналастырылды. Адамның жамбасының қалыңдығына тең болатын, жоғары жағында өткір, отпен қатайтылған, содан соң шұңқырға батырылған тақтайшалар орнатылған. Олар ұңғыма түбінен төрт саусақ биіктікке дейін шығып тұрды. Құйманың түбінен бір фут биіктікке дейін жер қатты қысылып, үстіне қақпақ орнатылды. Қалған жерін бұтақтармен жауып, тұзақты жасырды. Сегіз қатар осы сияқты үш педе (0.9 м, 2.9 фут) аралықта орналастырылды. Осылардың алдында, бір педе (0.3 м, 0.97 фут) темір ілмектері бар қазықтар жерге батырылып, бүкіл далаға жақын орналастырылды. Галл көмек күштерінің келуіне дайындық үшін Цезарь сыртқы бекініс (циркумвалляция) салды, оның сипаттамалары осыған ұқсас, бірақ сыртқы шабуылдан қорғану үшін кері бағытталған. Ол ең қолайлы жерді ұстап, 14 римдік миля (20.7 км, 12.86 қазіргі миля) айналым жасады. Алесия халқының және онда тұратын 80 000 әскердің тамақ қоры ұзаққа созылмайды. Верцингеторикс барлық астықты өзіне жинап алып, рациондады. Галлдар кеңес өткізіп, қарттар мен науқастар қаладан кетуіне шешім қабылдады. Қала тұрғындары да әйелдері мен балаларын құтқару үшін, Цезарь оларды тұтқынға алып, тамақтандырады деп үміттене отырып, шығарып жіберді. Алайда Цезарь оларды өз бекінісіне кіргізбеді және Верцингеторикс халқын бекіністер арасында аштықтан өлдіруге тастады.

With his cavalry routed Vercingetorix withdrew towards the Mandubii oppidum of Alesia, in what would become the siege of Alesia. After the poor performance at Gergovia, a direct assault on the Gauls by Caesar was no longer a viable solution. Thus, Caesar opted simply to besiege the settlement and starve out the defenders. Vercingetorix was fine with this, as he intended to use Alesia as a trap to conduct a pincer attack on the Romans, and sent a call for a relieving army at once. Vercingetorix likely did not expect the intensity of the Roman siege preparations. Although modern archeology suggests that Caesar's preparations were not as complete as he describes, it is apparent that Caesar laid some truly incredible siege works. Over the span of a month, some 25 miles of fortifications were built. They included a trench for soldiers, an anti cavalry moat, towers at regular intervals, and booby traps in front of the trenches. The fortifications were dug in two lines, one to protect from the defenders, and one to protect from the relievers. Archeological evidence suggests the lines were not continuous as Caesar claims, and made much use of the local terrain, but it is apparent that they worked. Vercingetorix's relieving army arrived quickly, yet concerted coordinated attacks by both the defenders and relievers failed to oust the Romans. Alesia was an oppidum (fortified settlement) on a lofty hill, with two rivers on two different sides. Due to such strong defensive features, Caesar decided on a siege to force surrender by starvation. Considering that about 80,000 men were garrisoned in Alesia, together with the local civilian population, this would not have taken long. To guarantee a perfect blockade, Caesar ordered the construction of an encircling set of fortifications, a contravallation, around Alesia. It was eleven Roman miles long (16 km or 10 modern miles, each Roman mile equal to 1,000 paces), and had 23 redoubts (towers). While work was in progress, the Gauls carried out cavalry sallies to disrupt the construction. Caesar placed the legions in front of the camp in case of a sortie by the enemy infantry and got his Germanic allies to pursue the Gallic cavalry. Vercingetorix sent messengers around Gaul to rally the tribes to war and come to Alesia. When Caesar heard of this from deserters and captives, he dug a trench twenty pedes (6 metres, 19 modern feet) with perpendicular sides and built all the other works four hundred stades (probably 592 m, 1943 feet) away from that trench. The object of placing this trench so far away from the rest of the works was, as Caesar explained, that the manning of the entrenchment was not easy and, thus, this distance was a protection against surprise enemy advances at night or against javelins or other missiles being thrown at the Roman troops who were building the works during the day. Between this advance trench and the entrenchment, he dug two more trenches 15 pedes (4.45 m, 14.6 ft) wide and deep. He filled the inner one, where the ground was level with the plain or sank below it, with water from the river. Behind the three trenches he built a rampart riveted with palisades 12 pedes high (3.57 m, 11.7 ft). On top of this he built battlements (parapets with squared openings for shooting through) and breastwork (wooden screens at breast height to protect the defenders) with large horizontal pointed stakes projecting from the joints of the screens to prevent the enemy from scaling it. All round the works he set turrets at intervals of 80 pedes (24 m, 78 ft). Some of the Roman soldiers had to go a considerable distance to get the timber for the construction of the works and grain to feed the troops. This reduced the number of troops at the Roman works. The Gauls made sorties with large forces to attack the works. Therefore, Caesar added further structures to the works to make them defensible by the reduced number of troops. Cut tree trunks were sharpened to create stakes. They were fastened at the bottom and sunk into a five pedes deep trench (1.5 m, 4.9 ft) with the boughs protruding from the ground. They were tied in rows of five so that they could not be pulled up without the attackers being impaled by the sharp stakes. Pits three pedes (0.9 m, 2.9 ft) deep which sloped inwards slightly to the bottom were dug in front of the stakes. They were placed in five intersected rows in the shape of a quincunx (an arrangement of five objects with four at the corners and the fifth at the centre). Tapering stakes, the thickness of a man's thigh, were sharpened at the top, hardened with fire, and sunk in the pits. They protruded from the bottom of the pit to a height of four fingers. Earth was pressed hard to a height of one foot from the bottom of the pit to make the stakes firm. The rest of the pit was covered with twigs and broken off tree branches to hide the trap. Eight rows of this kind were placed three pedes (0.9 m, 2.9 ft). In front of these, one pes (0.3 m, 0.97 ft) stakes with iron hooks were sunk into the ground and scattered close to each other all over the field. To prepare for the arrival of the Gallic relief forces, Caesar constructed an outer fortification (a circumvallation) with the same specifications but facing the opposite way as protection against the external attack by this relief force. It followed the most favourable ground and formed a circuit of 14 Roman miles (20.7 km, 12.86 modern miles). The food supply of the population of Alesia and the 80,000 soldiers it hosted could not last long. Vercingetorix ordered all the grain to be brought to him and rationed it. The Gauls held a council, and it was decided that the old and the sick should leave the town. The inhabitants of the town also sent out their wives and children to save food for the fighters, hoping that Caesar would take them as captives and feed them. However, Caesar forbade their being admitted to his fortification, and Vercingetorix left his people out between the fortifications to starve to death.

Шайқас

Осы арада Галлиялық көмекші күштер келіп, римдік бекіністен бір шақырым жердегі төбеде лагерь құрды. Келесі күні галлдар қалаға жақын жерде лагерь құрды. Содан соң олар римдік сыртқы бекініске шабуыл жасады. Қоршаудағы галлдар бір мезгілде римдік ішкі бекініске шабуыл жасады. Бірақ бұл бірлескен шабуыл сәтсіз аяқталды. Келесі күні галлдар түнгі шабуыл жасады. Марк Антоний мен Гай Требоний өз серіктерін қолдау үшін ең алыс бекіністерден әскерлер жеткізді. Таң атқанда, галлдық көмекші күштер римдік сарбаздардың шабуылына ұшырап қалудан сескеніп, кері шегінді. Верцингеторикс бастаған қоршаудағы галлдардың алға жылжуы римдіктер қазған орларды толтыру қажеттілігінен кешікті. Қоршаудағы галлдар өз серіктерінің шегінгенін естіп, қалаға қайта оралды. Галлдар римдік бекінісінің әлсіз жерін анықтады. Таудың солтүстік беткейін римдік құрылысына қосу мүмкін болмады, сондықтан олар екі легионнан тұратын лагерьді тік және қолайсыз жерге орналастырды (бұл суретте шеңбермен көрсетілген). Сондықтан галлдар 60 мың адамды таңдап, Верцингеторикстің жақын туысы Веркассивеллаунды сол жерге шабуылды жетектеуге тағайындады. Олар таң атпай бұл жерге жетіп, түске қарай шабуылға көшті. Верцингеторикс ішкі бекіністің әлсіз көрінетін бөліктеріне шабуыл жасады. Цезарь алты когорта жеңіл атты әскермен Лабиенді әлсіз аймақты қорғауға жіберді. Ол Брутты алты когорта жеңіл атты әскермен және Гай Фабийді тағы жеті когорта жеңіл атты әскермен ішкі бекіністі қорғауға жіберді. Соңында, жаңадан келген күштерді бастап, ол да шайқасқа қосылды. Шабуыл тойтарылды. Содан кейін Цезарь Лабиенге көмекке төрт когортаны жіберіп, атты әскердің бір бөлігін өзімен бірге алып, екінші бөлігін сыртқы бекіністен шығып, галлдық көмекші күштерге арт жағынан шабуыл жасауға бұйырды. Лабиен жеңіліске ұшырауға жақын еді және Цезарьге бұйрық бойынша шабуылға шығу туралы шешімін хабарлады. Цезарь асықты. Оның келуі римдік әскерлерді жігерлендіріп, олар "сүмбірелерін тастап, қылыштармен шайқасқа түсті". Римдік атты әскері галлдардың арт жағында пайда болды, римдік әскерлер жылдам алға жылжыды және галлдар қашқа бас салды. Оларды атты әскер ұстап алып, қырды. Қоршаудағы галлдар бекіністен шегінді. Олар лагерьлерін тастап қашып кетті, ал Цезарь "егер әскерлер жиі күшейтуді жіберіп шаршамағанда және күні бойы жұмыс істемегенде, жаудың барлық күштерін жоюға болар еді" деді. Түн ортасында римдік атты әскер оларды қууға жіберілді. Көптеген адамдар қаза тауып, көптегені өздерінің жерлеріне қашып кетті. Бірнеше шабуылдан кейін галлдар римдік қоршаудың мықтылығын жеңе алмайтынын түсінді. Осы кезде римдіктер қоршаудан гөрі ұзаққа шыдай алатыны және көтеріліс сәтсіз аяқталатыны анық болды. Көмекші әскер ыдырады. Келесі күні Верцингеторикс галлдық кеңеске шақырып, римдіктерді ынталандыру үшін өзін өлтіруді немесе тірідей ұстап беруді ұсынды. Цезарь галлдарға қаруларын тапсырып, басшыларын ұстап әкелуді бұйырды. Басшылар оның алдына әкелінді, ал Верцингеторикс берілді. Тұтқындар, эдүйлер мен арверндерден басқа, ол оларды өз жағына тартуды үміттене білгендіктен, римдік әскерге олжа ретінде берілді.

Meanwhile, the Gallic relief force arrived and encamped on a hill one mile from the Roman fortification. The next day the Gauls encamped near the town. They then attacked the outer Roman fortification. The besieged Gauls simultaneously attacked the inner Roman fortification. However, this combined attack was unsuccessful. The next day the Gauls attacked at night. Marc Antony and Caius Trebonius brought in troops from the remotest forts in support of their comrades. At the first light of day, the Gallic relief forces, fearing being surrounded by a Roman sally, withdrew. The advance of the besieged Gauls, led by Vercingetorix, was delayed by having to fill trenches dug by the Romans. On hearing of the retreat of their comrades the besieged Gauls returned to the town. The Gauls spotted a weakness in the Roman fortification. The north side of a hill could not be included in the Roman works and they placed a camp with two legions on steep and disadvantageous ground (this is indicated by a circle in the figure). Thus, the Gauls selected 60,000 men and appointed Vercassivellaunus, a near relative of Vercingetorix, to lead the attack on that spot. They marched there before dawn and launched the attack at noon. Vercingetorix made a sally and attacked any part of the inner fortification which seemed weak. Caesar sent Labienus to support the defense of the weak area with six cohorts of cavalry. He sent Brutus with six cohorts of cavalry and then Caius Fabius with a further seven cohorts of cavalry to defend the inner fortification. Finally, leading fresh troops, he joined in. The attack was repelled. Caesar then marched to the assistance of Labienus, drafting four cohorts and ordering part of the cavalry to follow him and part of it to leave the outer fortification and attack the Gallic relief force from the rear. Labienus was on the verge of collapse and informed Caesar of his decision of making a sally as he had been instructed. Caesar hastened. His arrival galvanised the Roman troops, who "lay aside their javelins [and] carr[ied] on the engagement with their swords." The Roman cavalry was suddenly seen at the rear of the Gauls, the Roman troops advanced rapidly and the Gauls fled. They were intercepted by the cavalry and slaughtered. The besieged Gauls were pulled back from the fortification. They fled their camps and Caesar commented that "had not the soldiers been wearied by sending frequent reinforcements, and the labour of the entire day, all the enemy's forces could have been destroyed". At midnight the Roman cavalry was sent to pursue them. Many were killed and many fled to the lands they came from. After multiple attacks, the Gauls realized that they could not overcome the truly impressive Roman siege works. At this point, it became clear that the Romans would be able to outlast the defenders, and that the revolt was doomed. The relieving army melted away. The next day Vercingetorix convened the Gallic council and proposed that he should be killed or surrendered alive to appease the Romans. Caesar ordered the Gauls to surrender their weapons and deliver their chieftains. The chieftains were brought before him and Vercingetorix was surrendered. Captives were given to the Roman soldiers as part of the spoils of war apart from the Aedui and Arverni, whom he hoped to win over.

Салдары

Көтеріліс басылғаннан кейін Цезарь әскерлерін жеңілген тайпалардың жерлерінде қыстауға жіберді, сондай-ақ, Реми тайпасына да әскер жіберді. Бірақ қарсылық толығымен аяқталған жоқ: Оңтүстік-батыс Галлия әлі де толыққанды бейбіттендірілмеген еді. Алезия Цезарьдің Галлияға жасаған жорылысына қарсы жалпы және ұйымдастырылған соңғы қарсылық болды, ол Галлия соғыстарының аяқталуын белгіледі. Келесі жылы (б.з.д. 50 ж.) тазалау операциялары жүргізілді. Римдік азамат соғыстары кезінде Галлия көбінесе өз күшімен қалды. Марк Випсаний Агриппа б.з.д. 39–38 жылдары оның алғашқы губернаторы болды. Б.з.д. 39 жылы ол Убийлерді Рейн өзенінің батыс жағалауына қоныстандырды, ал б.з.д. 38 жылы Аквитаниядағы көтерілісті басып тастады. Ол Галлияның астанасы Лугдунумға (Лион) орталықтанған радиалды жол желісін салды. Галлия үш рим провинциясына бөлінді: Галлия Аквитания, Галлия Лугдунуненсис және Галлия Бельгика. Тек Арверни тайпасы Герговия шайқасында Цезарьға қарсы жеңіске жеткендіктен тәуелсіздігін сақтап қалды. Цезарь үшін Алезия – әскери және саяси тұрғыдан зор табыс болды. Сенат осы жеңіс үшін 20 күндік алғыс айту жариялады, бірақ саяси себептермен Цезарьға кез келген генерал үшін маңызды жеңіс шеруін өткізу құрметінен бас тартты. Саяси шиеленіс күшейді, және екі жылдан кейін, б.з.д. 49 жылы Цезарь Рубикон өзенін кесіп өтіп, б.з.д. 49–45 жылдардағы Римдік азамат соғысын бастады, ол оған жеңіс сыйлады. Азамат соғысының жылдары сайлау арқылы консул болып тағайындалып, бірнеше уақытша диктатураларға ие болғаннан кейін, б.з.д. 44 жылы Рим Сенаты оны мәңгілік диктатор (өмір бойына диктатор) етіп бекітті. Оның үнемі артып келе жатқан жеке билігі мен құрметтері Римнің дәстүрге бағынған республикалық негіздерін құлатты. Оның өлімінен кейін тағы да азамат соғыстары болды. Соңғысы Октавиан (кейін Август аталған) мен Марк Антонийдің арасындағы Римнің жалғыз билеушісі кім болуы керек деген таласқа байланысты болды, онда Октавиан жеңіске жетті. Бұл Рим Республикасының іс жүзінде құлауына және императорлардың билігінің басталуына әкелді. Верцингеторикс тұтқынға алынып, келесі бес жыл бойы Римде тұтқын ретінде ұсталды, Цезарьдің жеңіс шеруін күтіп (ол азамат соғысының салдарынан кешіктірілді). Дәстүр бойынша, осылай тұтқынға алынған жау басшылары жеңіс шеруінде көрсетілгеннен кейін Туллианға жеткізіліп, б.з.д. 46 жылы ритуалдық түрде дарға асылды. Галлия соғыстарының нақты аяқталу күні жоқ. Легиондар б.з.д. 50 жылға дейін Галлияда белсенді болып қала берді, сол кезде Авл Гирций соғыс туралы Цезарьдің есебін жазуды өз қолына алды. Римдік азамат соғысының қаупі болмаса, жорықтар жалғасуы мүмкін еді. Галлиядағы легиондар азамат соғысы жақындаған кезде б.з.д. 50 жылы кері тартылды, өйткені Цезарьға Римдегі жауларын жеңу үшін олар қажет болды. Галлдар толығымен бағындырылмаған және әлі де империяның ресми бөлігі болған жоқ. Бірақ бұл міндет Цезарьге тимеді, ол оны ізбасарларына қалдырды. Галлия Августтың билігі кезінде б.з.д. 27 жылы ғана ресми түрде рим провинцияларына айналды, және аймақта б.з. 70 жылына дейін де наразылықтар болған болуы мүмкін.

With the revolt crushed, Caesar set his legions to winter across the lands of the defeated tribes to prevent further rebellion. Troops were also sent to the Remi, who had been steadfast allies to the Romans throughout the campaign. But resistance was not entirely over: southwest Gaul had not yet been pacified. Alesia proved to be the end of generalized and organized resistance against Caesar's invasion of Gaul and effectively marked the end of the Gallic Wars. In the next year (50 BC) there were mopping up operations. During the Roman civil wars Gallia was essentially left on its own. Marcus Vipsanius Agrippa became its first governor in 39–38 BC. In 39 BC he settled the Ubians on the west bank of the River Rhine and in 38 BC he suppressed a rebellion in Aquitania. He built a radial network of roads centred on the Gallic capital, Lugdunum (Lyon). Gallia was divided into three Roman provinces; Gallia Aquitania, Gallia Lugdununensis and Gallia Belgica. Only the Arverni kept their independence thanks to their victory against Caesar at the Battle of Gergovia. For Caesar, Alesia was an enormous personal success, both militarily and politically. The Senate declared 20 days of thanksgiving for this victory but, due to political reasons, refused Caesar the honour of celebrating a triumphal parade, the peak of any general's career. Political tension increased, and two years later, in 49 BC, Caesar crossed the Rubicon, precipitating the Roman Civil War of 49–45 BC, which he won. After having been elected consul for each of the years of the civil war, and appointed to several temporary dictatorships, he was finally made dictator perpetuus (dictator for life), by the Roman Senate in 44 BC. His ever increasing personal power and honours undermined the tradition bound republican foundations of Rome. More civil wars followed his assassination. The last one was a conflict between Octavian (later known as Augustus) and Marc Antony over who would be the sole ruler of Rome, which Octavius won. This led to the de facto end of the Roman Republic and the beginning of rule by emperors. Vercingetorix was taken prisoner and held as a captive in Rome for the next five years awaiting Caesar's triumph (which was delayed by the Civil War). As was traditional for such captured enemy leaders, he was paraded in the triumph, then taken to the Tullianum and ritually garrotted in 46 BC. The Gallic Wars lack a clear end date. The legions continued to be active in Gaul through 50 BC, when Aulus Hirtius took over the writing of Caesar's reports on the war. The campaigns may well have continued, if not for the impending Roman civil war. The legions in Gaul were eventually pulled out in 50 BC as the civil war drew near, for Caesar would need them to defeat his enemies in Rome. The Gauls had not been entirely subjugated, and were not yet a formal part of the empire. But that task was not Caesar's, and he left that to his successors. Gaul would not formally be made into Roman provinces until the reign of Augustus in 27 BC, and there may have been unrest in the region as late as AD 70.

Маңыздылық

Пол К. Дэвис былай деп жазады: "Цезарьдың галлдық біріккен күштерді жеңуі Галлияда Римнің келесі 500 жылға билігін орнатты. Цезарьдың жеңісі Рим үкіметімен қарсыластықты тудырып, оның Италия түбегіне жорық жасауына себеп болды."

Жердің идентификациясы

Көп жылдар бойы шайқастың нақты орны белгісіз болды. Бәсекелес теориялар алдымен екі қалаға – Франш-Контедегі Алезге және Кот-д’Ордегі Алис-Сент-Рэйнге бағытталды. Франция императоры Наполеон III соңғы нұсқаны қолдады және 1860 жылдары аймақта римдік лагерлердің бар екенін көрсететін археологиялық зерттеулерді қаржылады. Одан кейін ол жақында табылған қираған орында Верцингеторикстің мүсінін орнатты. Дегенмен, күмән сақталып, Алис-Сент-Рэйннің дұрыстығына қатысты сұрақтар туындады. Мысалы, бұл жер тіпті түзетілген есептерге сәйкес 80 000 галлдық жаяу әскер, атты әскер және қосымша қызметкерлерді қабылдауға тым кішкентай. Сонымен қатар, аймақтың топографиясы Цезарьдің сипаттамасына сәйкес келмейді. 1960 жылдары француз археологы Андре Бертье төбенің қоршауды қажет етпейтіндей төмен екенін және «өзендердің» іс жүзінде шағын арналар екенін айтты. Бертье шайқастың орны Чу-де-Кротенайда, Юра тауларының есігінде деп болжады – бұл Цезарьдің «Галлия соғысы» сипаттамаларына жақсы сәйкес келетін жер. Осы жерде римдік бекіністер табылған. Сорбонна профессоры Даниэль Порте әлі де Алис-Сент-Рэйннің шайқас орны екендігіне күмән келтіруде, бірақ Алезия мұражайының директоры Лоран де Фробервиль ғылыми дәлелдер осыны растайды деп санайды. Классикалық тарихшы және археолог Колин Уэллс 1990 жылдардағы Алис-Сент-Рэйндегі қазбалар осы орын туралы барлық күмәнді жоюы керек деп есептеді және баламалы орындарды жақтауды «керексіз әуесқойлық» деп бағалады.

Қатысушы нөмірлер

Қатысқан әскерлердің мөлшері мен қаза тапқандардың нақты санына анық цифрлерді білу қиын. Мұндай деректер әрқашан қуатты үгіт құралы болғандықтан, оларға күдікпен қарау керек. Цезарь өзінің "Галдық соғысы" еңбегінде Галлиядан келген ширек миллиондық көмекші күш туралы айтады, бұл оның жеңісін көрсету үшін көбінесе асыра сілтегендігі болуы мүмкін. Оқиға туралы бар жазбалар римдіктерге тиесілі болғандықтан, олардың әділдігіне күмәнді қарау керек. Қазіргі тарихшылар, әдетте, елу мыңнан жүз мыңға дейінгі сандардың сенімдірек екенін санайды.

Ежелгі

Юлий Цезарь (шамамен б.з.б. 45 ж.), Галлия соғыстары туралы естеліктер, Гарвард университетінің баспасы. (Интернетте қолжетімді, мысалы: У. А. Макдевитт пен У. С. Бонның (1869) ағылшын тіліне аудармасы)