Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Удмуртияның пермдік этникалық тобы, Ресей
Permian ethnic group of Udmurtia, Russia
Удмурттар () – Шығыс Еуропадағы пермдік (фин-угорлық) этникалық топ, удмурт тілінде сөйлейді. Ресей империясы кезінде удмурттар көбінесе (чудь отяцкая), Отяк, Вотяк деп аталды, бұл «шалғын, жайлау, шөп, жасыл» дегенді білдіреді. Екінші бөлігі, murt, «адам» дегенді білдіреді (қ. Komi mort, Mari mari, Mordvin mirď), бұл, мүмкін, ертедегі иран тілінен (мысалы, скиф тілінен) алынған *mertä немесе *martiya «адам» деген мағынаны білдіреді (қ. парсы mard). Бұл сөз, өз кезегінде, индо-арий термині *maryá «адам», сөзбе-сөз «өлімге тағдырланған, өлуге міндетті адам» (< PIE [[:en:wikt:Appendix:Proto Indo European/mer 'to die'), ежелгі үнді márya «жас жауынгер» және ежелгі үнді marut «көлік жауынгер» дегендермен салыстырылады, екеуі де жылқы мен көліктермен байланысты. Бұл 1557 жылғы құжатта расталады, онда удмурттар «луговые люди» («шалғындық халық») деп аталады, дәстүрлі орыс атауы отякпен қатар. Ал орыс дәстүрінде «шалғындықтар» атауы жалпы өзеннің сол жағалауындағы тұрғындарға қатысты. Осы тұрғыда ең маңыздысы – В. В. Напольских пен С. К. Белых ұсынған соңғы теория, олар этнонимнің прото-иран тілінен толығымен алынғанын болжайды: anta marta «шеткердегі, шекаралық аймақтың тұрғыны» (қ. Antes) → прото-пермдік *odə mort → удмурт udmurt.
The Udmurts (, ) are a Permian (Finno Ugric) ethnic group in Eastern Europe, who speak the Udmurt language. During the course of the Russian Empire, Udmurts have been referred to mainly as (чудь отяцкая), Otyaks, Wotyaks meaning 'meadow, glade, turf, greenery'. The second part, murt, means 'person' (cf. Komi mort, Mari mari, Mordvin mirď ), probably an early borrowing from an Iranian language (such as Scythian): *mertä or *martiya meaning 'person, man' (cf. Persian mard). This, in turn, is thought to have been borrowed from the Indo Aryan term *maryá 'man', literally 'mortal, one who is bound to die' (< PIE [[:en:wikt:Appendix:Proto Indo European/mer 'to die'), compare Old Indic márya 'young warrior' and Old Indic marut 'chariot warrior', both connected specifically with horses and chariots. This is supported by a document dated 1557, in which the Udmurts are referred to as lugovye lyudi 'meadow people', alongside the traditional Russian name otyaki. On the other hand, in the Russian tradition, the name 'meadow people' refers to the inhabitants of the left bank of a river in general. Most relevant in this regard is the recent theory proposed by V. V. Napolskikh and S. K. Belykh, who suppose that the ethnonym was borrowed from Proto Iranian entirely: anta marta meaning 'resident of outskirts, border zone' (cf. Antes) → Proto Permic *odə mort → Udmurt udmurt.
Тарату
Удмурттардың көпшілігі Удмуртияда тұрады. Шағын топтар көршілес Киров облысы мен Пермь өлкесінің, сондай-ақ Башқортостан, Татарстан және Мари Эл аймақтарында тұрады. Удмурт халқының саны азайып келеді; 2010 жылғы Ресей халық санағы бойынша 552 299 адамды көрсетті, бұл 2002 жылғы Ресей халық санағының 637 000 санынан, ал 1989 жылғы 746 562 санынан төмен. 2021 жылғы санақ 1926 жылғы санақтан да аз удмуртты тіркеді. +Ресейдегі удмурттар (1926–2021)Халық санағы192619391959197019791989200220102021Халық саны503 970599 893615 640678 393685 718714 883636 906552 299386 465Пайыз0,54%0,55%0,52%0,52%0,50%0,49%0,45%0,40%0,30%
Most Udmurt people live in Udmurtia. Small groups live in the neighboring areas of Kirov Oblast and Perm Krai, Bashkortostan, Tatarstan, and Mari El. The Udmurt population is shrinking; the Russian Census reported 552,299 in 2010, down from the 2002 Russian census figure of 637,000, in turn down from 746,562 in 1989. The 2021 census counted fewer Udmurts than had the 1926 census. +Udmurts in Russia (1926–2021)Census192619391959197019791989200220102021Population503,970599,893615,640678,393685,718714,883636,906552,299386,465Percentage0.54%0.55%0.52%0.52%0.50%0.49%0.45%0.40%0.30%
Мәдениет
Удмурт тілі урал тілдері отбасысына жатады. Удмурттардың "Дорвижи" атты ұлттық дастаны бар. Олардың ұлттық музыкалық аспаптарына крез цитрасы (орыс гуслиіне ұқсас) және сыбызғыға ұқсас желді аспап – чипчирган кіреді. 1776 жылғы француз тіліндегі "Ресей империясының барлық ұлттарының сипаттамасы" кітабында вотяктар туралы бір тарау арналған. Джеймс Джордж Фрейзер өзінің "Алтын тал" атты кітабында да халықтың орындаған бір рәсімін айтады. Көптеген удмурттардың шашы қызыл, және 2004 жылдан бері Ижевск қаласында қызыл шашты адамдарды мерекелеу фестивалі жыл сайын өткізіледі. Удмурттар бұрын өзен жағасындағы қауымдастықтарда өмір сүрген, жартылай көшпелі орман тұрғындары болған. Дегенмен, қазіргі уақытта көптеген удмурттар қалаларда тұрады. Удмурттардың рулық әлеуметтік құрылымы енді жоқ болғанымен, оның іздері әлі де күшті және ол қазіргі удмурт мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда.
The Udmurt language belongs to the Uralic family. The Udmurts have a national epic called Dorvyzhy. Their national musical instruments include the krez zither (similar to the Russian gusli) and a pipe like wind instrument called the chipchirghan. A chapter in the French Description de toutes les nations de l'empire de Russie from 1776 is devoted to the description of the Wotyak people. James George Frazer also mentions a rite performed by the people in his book The Golden Bough. Many Udmurt people have red hair, and a festival to celebrate the red haired people has been held annually in Izhevsk since 2004. The Udmurts used to be semi nomadic forest dwellers that lived in riverside communities. However, most Udmurts now live in towns. Although the clan based social structure of the Udmurts no longer exists, its traces are still strong and it continues to shape modern Udmurt culture.
Генетика
Кристина Тамбец және басқалар жинаған деректерге сәйкес (2018), удмурт еркектерінің шамамен 70% N гаплогруппасын тасымалдайды. Олардың көп бөлігі N1c субкладына жатады, ал 16,8% N1b P43 субкладына жатады. Удмурттар арасындағы екінші ең көп кездесетін Y ДНК гаплогруппасы – R1a (19%). Удмурттардың ең көп таралған аналық гаплогруппасы – U (23,5%). Осы гаплогруппаны тасымалдайтын удмурттардың көпшілігі U2 (10,4%) және U5 (9,3%) субкладтарына жатады. H гаплогруппасы да шамамен осы деңгейде таралған (22,5%). Удмурттар арасындағы басқа мтДНК гаплогруппаларына T (16,5%), D (11%) және Z (6%) жатады. Бұл сибирлік компонент урал тілдерінде сөйлейтін халықтарға тән. Қалғандары Срубная мәдениетіне ұқсас болуы мүмкін.
According to the data gathered by Kristiina Tambets and others (2018), about 70% of Udmurt men carry the haplogroup N. Most of them belong to the subclade N1c and 16.8% of them belong the subclade N1b P43. The second most common Y DNA haplogroup among Udmurts is R1a (19%). The most common maternal haplogroup for Udmurts is U (23.5%). Most Udmurts who have it belong to its subclades U2 (10.4%) and U5 (9.3%). Nearly as common is H (22.5%). Other mtDNA haplogroups among Udmurts include T (16.5%), D (11%) and Z (6%). This Siberian component is typical for Uralic speaking peoples. The rest can be modelled to be Srubnaya like.