Кіріспе

Бағдадтағы Аббасид дәуірінің кітапханасы, қазіргі Ирак. Бағдадтағы Аббасид кітапханасы, Ғилем үйі (بَيْت الْحِكْمَة Bayt al Ḥikmah) деп те белгілі, Бағдадтың Ұлы кітапханасы, Аббасид дәуіріндегі маңызды мемлекеттік академия және интеллектуалдық орталық болды деп есептеледі. Көптеген деректерде ол Исламның алтын ғасырындағы ең ірі қоғамдық кітапханалардың бірі ретінде танылды. Ол 8-ші ғасырдың соңында бесінші Аббасид халифасы Харун әл-Рашидтің кітап жинақтары үшін кітапхана ретінде немесе екінші Аббасид халифасы әл-Мансурдың жеке кітапханасы ретінде, араб және парсы тілдеріндегі сирек кітаптар мен поэзия жинақтарын сақтау үшін құрылған. Жетінші Аббасид халифасы әл-Мамун билік еткен кезде ол мемлекеттік академия мен кітапханаға айналдырылды. Соңында, 1258 жылы моңғолдардың Бағдадты қоршауы кезінде қиратылды. Жақында, Аббасидтердің Ғилем үйінің маңызды интеллектуалдық орталық, университет ретінде жұмыс істегені және аударма қозғалысында маңызды рөл атқарғаны туралы айтылатын әңгіме кейбір тарихшылар тарапынан 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы шығыстанушылар жасаған миф екендігі түсіндірілді. Олардың еңбектері арқылы бұл аңыз ғылымға және ұлттық бағытталған еңбектерге тарады, бірақ соңғы кездегі дәлелдерді қайта зерттеулер осы пікірге күмәндік тудырды.

Грек-араб аударма қозғалысы

Ғаббасид дәуірінде грек және сирия тілдерінен араб тіліне аударма жасалған үлкен аударма қозғалысының бір бөлігі ретінде Даналық үйі құрылған. Алайда, Даналық үйі мұндай жұмыстың жалғыз орталығы болды деу қиын, себебі Каир мен Дамаскіде Даналық үйі құрылар алдында-ақ аударма жұмыстары кеңінен жүргізілген. Бұл аударма қозғалысы грек, парсы және үнді дереккөздерінен мәтіндерге қол жеткізген мұсылман әлеміндегі түпнұсқа зерттеулерге үлкен серпін берді. Математика, астрономия, философия және медицина салаларындағы терең зерттеулер араб ғылымының бастауы болды және одан да көп, жаңарып келген аудармаларға деген сұранысты күшейтті.

Ғылымшылардың ағыны

"Даналық үйі" Бағдат қаласы Аббасид халифатының астанасы болғандықтан, араб, парсы және ислам әлемінің басқа да ғалымдарының тұрақты түрде келуінің нәтижесінде құрылды. Осы үйде түрлі тілдердегі ғылыми тұжырымдамалар мен философиялық тақырыптарды қамтитын көптеген кітаптар мен құжаттар аударылды.

Шығу тегі және құрылуы

IV-VII ғасырларда араб тіліндегі ғылыми еңбектер жаңадан басталып немесе эллинистік дәуірден жалғасын тапты. Оқу және классикалық білімді тарату орталықтарына Нисибис мектебі, кейін Едесса мектебі, Гондишапурдың танымал ауруханасы мен медицина академиясы сияқты оқу орындары кірді; кітапханалар қатарында Александрия кітапханасы және Константинополь императорлық кітапханасы болды; ал аударма және оқу орталықтары Мерв, Салоника, Нишапур және Ктесифон қалаларында орналасты, бұл қалалар кейін Бағдаттың оңтүстігінде пайда болды. Омейяд дәуірінде Муавия I Дамаскіде кітаптар жинауды бастады. Одан кейін ол "Байт әл-Хикма" деп аталған кітапхананы құрды. Омейядтар қытайлардан қағаз жасау өнерін де үйреніп, көптеген ежелгі ғылыми орталықтарды өз билігіне біріктірді, сондай-ақ христиан және парсы ғалымдарын араб тіліне аударма жасау және жаңа білімдерді дамыту үшін жұмысқа алды. Бұл араб әлеміндегі ғылымның гүлденуіне тікелей әсер еткен маңызды факторлар еді. Олар Сасанид империясының көптеген тәжірибелерін қабылдады – соның ішінде шетелдік еңбектерді аударуды, бірақ енді мәтіндер араб тіліне аударылатын болды. Осы мақсатта әл-Мансур Сасанид императорлық кітапханасының үлгісіндегі сарай кітапханасын құрды және ондағы зиялыларға экономикалық және саяси қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ Үндістан және басқа елдерден ғалымдар делегацияларын шақырып, математика және астрономия саласындағы білімдерін жаңа Аббасид сарайымен бөлісуге шақырды.

Әл-Мамунның билігі

Халифа әл-Мамунның (813–833 жж.) демеушілігімен Ақыл үйіне және жалпы білімге экономикалық қолдау күрт артты. Әл-Мамун әкесі, Халифа Харун әл-Рашидтің тәрбиесінде болып, ауланың бас дінтанушысының қасында Құранды сөз созбен жаттап алды. Әл-Мамунның қателіктері дереу түзетілді. Мұсылман ақындарының, ғалымдарының және авторларының арасында кең таралған әдет болған, олар өздерінің түпнұсқа мәтіндерін мешіттерде өткізілетін қоғамдық лекциялар үшін жаттап алушы еді. Бұл практика Әл-Мамунның зиялы қабілеттеріне терең сіңген сияқты көрінеді. Оның ғылымға деген құштарлығы соншалық, оның айтуынша, ол соғыс олжасынан гөрі ғылыми мәтіндерді артық көретін. Ақыл үйі тек қоғамнан оқшауланған академиялық орталық емес, одан әлдеқайда көп нәрсе болды. Оның сарапшылары Бағдадта түрлі қызметтер атқарды. Байт әл-Хикма ғалымдары көбінесе ірі құрылыс жобаларында инженерлер мен сәулетшілер ретінде жұмыс істеді, ресми күнтізбелерді дәл сақтап, мемлекеттік қызметкерлер болып табылды. Олар сондай-ақ көбінесе дәрігерлер мен кеңесшілер болды. Аристотельдің ықпалымен Әл-Мамун Калам саласындағы сарапшылар арасында пікірсайыс сессиялары мен семинарларды жиі ұйымдастырды. Калам – философтық пікірталас өнері болды, оны Әл-Мамун парсы ұстазы Жәфардан жалғастырды. Мұндай пікірталастар барысында ғалымдар исламның негізгі сенімдері мен доктриналарын ашық, зиялы атмосферада талқылайтын. Әл-Мамун Бағдадта алғашқы астрономиялық обсерваторияларды салды және ғалымдар мен ғалымдардан тұратын ірі зерттеу жобаларын қаржыландырып, бақылауға алған алғашқы билеуші болды. Осылайша ол «үлкен ғылымды» қаржыландырған алғашқы билеуші атанды. Өз ізімен келгендердей, Әл-Мамун да Ақыл үйінен ғалымдар экспедицияларын шетелдерден мәтіндер жинау үшін жіберді. Шындығында, осы мақсатта Үйдің бір директоры Константинопольге жіберілді. Осы кезеңде парсы ақыны және астрологы Сахл ибн Харун Байт әл-Хикма кітапханасының бас кітапханашысы болды. Хунейн ибн Исхақ (809–873), араб несториандық христиан дәрігері және ғалымы, арабтар үшін 116 шығарма аударған ең өнімді аудармашы болды. «Аудармашылардың шейхы» ретінде ол халифаның бұйрығымен аударма жұмысына жетекшілік етті. Хунейн ибн Исхақ грек медицинасы кітаптарының толық жинағын, соның ішінде Гален мен Гиппократтың танымал еңбектерін аударды. Саби Тәбит ибн Құра (826–901) Аполлоний, Архимед, Евклид және Птолемейдің маңызды еңбектерін де аударды. Бұл дәуірдегі аудармалар бұрынғыларынан жоғары сапалы болды, себебі жаңа Аббасид ғылыми дәстүрі жақсырақ аудармаларды талап етті және аударма жасалып жатқан көне еңбектерге жаңа идеяларды енгізуге баса назар аударылды. IX ғасырдың екінші жартысына қарай Әл-Мамунның Байт әл-Хикма әлемдегі ең ірі кітап қоймасына айналды және орта ғасырлардағы ең маңызды араб және парсы зиялыларының қызығушылығын тудырған ең ірі зиялылық орталықтардың біріне айналды.

Монғол әскерінің талқандауы

1258 жылы 13 ақпанда моңғолдар халифалар қаласына кіріп, бір апта бойы тонау мен қиратуды бастады. Бағдадтағы барлық кітапханалармен бірге, Ғылым үйі Бағдадты қоршау кезінде Хулагу әскері таратылды. Бағдад кітапханаларынан кітаптар Тигр өзеніне осыншалықты көптеп тасталды, өзен олардың беттерінен түскен сиядан қара түске боялды. 16 ғасырдағы Кутб әл-Дин әл-Нахравалидің қоршау туралы жазған дерегінде айтылғандай, "Евфрат өзеніне соншама көп кітап тасталды, олар атпен өтуге болатын көпірдей болып жатты". Тарихшы Михал Биранның сөзіне қарағанда, бұл цитата Бағдад қоршауымен байланысты әдеби тәсіл және моңғолдардың қатыгездігін күшейте түседі. Насир әл-Дин әл-Түси шамамен 400 000 қолжазбаны құтқарып, қоршау басталмас бұрын Марагеге көшірді. Көптеген кітаптарды тонаушылар теріден жасалған мұқабаларын аяқ киімге айналдыру үшін жыртып тастады.

Негізгі қызметтері

Ғылым үйіне ғалымдар мен академиктер қоғамы, аударма бөлімі және Аббасидтер ғасырлар бойы жинаған білімді сақтаған кітапхана кірді. Ғылым үйі ғылыми өсім мен үлес қосуға арналған кеңістік ретінде танымал болды, ол сол кезде Аударма қозғалысына зор үлес қосты. Аударма қозғалысы осы Ғылым үйінен басталып, екі ғасырдан астам уақытқа созылды. Бір жарым ғасырдан астам уақыт бойы, негізінен Таяу Шығыстағы шығыс сириялық христиан ғалымдары Ғылым үйіндегі барлық ғылыми және философиялық грек мәтіндерін араб тіліне аударды. Ғылым үйіндегі Аударма қозғалысы Аристотельдің «Тақырыптар» еңбегін аударумен басталды. Әл-Мамун заманында аудармашылар грек астрологиялық мәтіндерін ғана емес, грек еңбектерін де үшінші рет аударды. Бұл да Ғылым үйінде жұмыс істеген тарихи тұлға. Ол криптоанализді зерттеген, сонымен қатар ол ұлы математик болған. Әл-Кинди Аристотельдің философиясын араб халқына алғаш таныстырған адам ретінде танымал. Ол Аристотельдің философиясын ислам теологиясымен біріктірді, бұл 400 жылдан астам уақыт бойы философтар мен теологтар үшін ақыл-ой платформасын құрды. Аристотельдің басқа да бір сарапшысы – Абу ʿУсман әл-Жахиз, ол 776 жылы Басрада дүниеге келді, бірақ өмірінің көп бөлігін Бағдадта өткізді. Әл-Мамун әл-Жахизды өз балаларына жеке ұстаз ретінде тартқан, бірақ оны жұмыстан босатуға мәжбүр болды, өйткені әл-Жахиздің "көзі алақазандай" болған, яғни оның кең, қадала қарап тұрған көздері болды, сондықтан оған қарау қорқынышты еді. Әл-Жахиз биологиямен терең айналысқан бірнеше мұсылман ғалымдарының бірі болды. Ол Аристотельдің «Жануарлар тарихы» еңбегіне ұқсас, жануарлардың қоршаған ортаға бейімделуін талқылайтын «Жануарлар кітабы» деген кітап жазды. Әл-Жахиз кітабында ит, түлкі, қасқыр сияқты жануарлардың бір ата-бабадан тараған болуы керек екенін айтқан, өйткені олардың төрт аяғы, түбі, құйрығы және т.б. сияқты ұқсас ерекшеліктері бар. Мүса ибн Шакир – астролог және Халифа Харун әл-Рашидтің ұлы әл-Мамунның досы. Оның ұлдары, жиынтығында Бану Муса (Мұсаның ұлдары) ретінде белгілі, сонымен қатар математика мен астрология туралы кең білімдерімен үлес қосты. Әкелері қайтыс болғаннан кейін әл-Мамун олардың қамқоршысы болды. 813 және 833 жылдар аралығында үш ағайынды ғылым, инженерлік және меценаттық салаларда табысты еңбек етті. Әбу Жафар, Мұхаммед ибн Мүса ибн Шакир (803 жылға дейін – 873 жылдың ақпаны), Әбу әл-Қасим, Ахмад ибн Мүса ибн Шакир (9 ғасыр) және әл-Хасан ибн Мүса ибн Шакир (9 ғасыр) «Тапқыр құрылғылар кітабы» үшін кеңінен танымал. Олардың арасында «Өзін-өзі ойнайтын құрал», бағдарламаланатын машинаның алғашқы үлгісі, сондай-ақ жазықтық және сфералық фигураларды өлшеу туралы кітап болды. Мұхаммед Мұса мен оның ағалары Ахмад пен Хасан Ғаббасид халифасы әл-Мамун тұсында Бағдадтың астрономиялық обсерваторияларына, сонымен қатар Ғылым үйінің зерттеулеріне үлес қосты. Көптен бері білім алып жүрген бауырластар Бағдадтағы Ғылым үйінің кітапханасы мен аударма орталығына жұмысқа орналасты. Олар ежелгі грек тілін тез меңгергеннен кейін араб тіліне аударуды бастады, сонымен қатар Византия империясынан аударма үшін қолжазбаларды алу үшін үлкен сома төледі. Олар астрономия мен физикаға да көптеген алғашқы үлес қосты. Мұхаммед Муса физика заңдарының жалпыға бірдей екендігін көрсеткен тарихтағы алғашқы адам болуы мүмкін. Медицина саласында Хунейн офтальмология бойынша маңызды трактат жазды. Басқа ғалымдар да шешек, инфекциялар және хирургия туралы жазды. Бұл еңбектер кейінірек Еуропаның қайта өрлеу дәуірінде медицинаның стандартты оқулықтарына айналды. Әл-Мамунның басшылығымен ғылым алғаш рет ғалымдардың үлкен топтарын қамтитын кең ауқымды ғылыми-зерттеу жобаларын көрді. Птолемейдің бақылауларын тексеру үшін халифа Бағдадта алғашқы астрономиялық обсерваторияның салынуын бұйырды (төмендегі обсерваториялар бөлімін қараңыз). Птолемей берген мәліметтерді географтар, математиктер мен астрономдардың өте қабілетті тобы мұқият тексеріп, қайта қарады.

Астрономиялық обсерваториялар

Ислам әлеміндегі алғашқы астрономиялық обсерваторияны құруға 828 жылы Бағдадта халифа әл-Мамун бұйрық берді. Құрылысты Даналық үйінің ғалымдары: аға астроном Яхья ибн аби Мансур және жас Санад ибн Али әл-Альяхуди басқарды. Ол әл-Шаммасияда орналасқан және Маумтахан обсерваториясы деп аталды. Күнді, Айды және планеталарды алғашқы бақылаулар аяқталғаннан кейін Дамаскқа жақын Қасиун тауында екінші обсерватория салынды. Бұл жұмыстың нәтижесі al Zij al Mumtahan деп аталатын еңбекке жинақталды, ол "Расталған кестелер" деп аударылады.