Халық дұшпаны және әлеуметтік гистерезис

Кіріспе

Халықтық шайтан – халық ауыз әдебиетінде немесе бұқаралық ақпарат құралдарында сырттан келген, қоғамнан бөлінген және девианттық мінез-құлық танытқан адам немесе адамдар тобы, оларға қылмыстар немесе басқа да әлеуметтік проблемалардың кінәсі тағылады; қараңыз: күнәнің құрбаны. Халықтық шайтанды іздеу көбінесе моральдық паника деп аталатын жаппай қозғалысқа ұласады. Моральдық паника қызған кезде, халықтық шайтандар туралы әңгіме тарату және қалалық аңыздар арқылы ұйымдаспаған, бірақ кең таралған жаулық науқандары жүргізіледі. Бұқаралық ақпарат құралдары кейде осы процеске қатысады немесе дау тудыру мақсатында жаңа халықтық шайтандар жасауға тырысады. Кейде халықтық шайтанға қарсы науқан елдің саясаты мен заңнамасына әсер етеді.

Тұжырымдама

Халықтық шайтан туралы түсінікті 1972 жылы социолог Стэнли Коэн «Folk Devils and Moral Panics» зерттемесінде енгізді, онда 1960-шы жылдардағы Ұлыбританиядағы модтар мен рокерлерге қатысты медиа жанжалдары талданды. Коэннің зерттеуі 1964 жылы Англиядағы жағажайдағы мереке күнінде екі жасөспірім субмәдениеті – модтар мен рокерлер арасындағы зорлық-зомбылыққа байланысты бұқаралық ақпарат құралдарындағы шуға негізделген. Оқиғадан тек мүліктік зиян келсе де, қатысушылардың ешқайсысы ауыр жарақат алған жоқ, бірақ бірнеше газет оқиғаға қатысты сенсациялық мақалалар жариялады. Коэн тақырыпқа қатысты жазылған мақалаларды қарап, фактілердің бұрмалануы мен қасақана жаңылыстыру үлгісін, сондай-ақ тәртіпсіздікке қатысқан екі топтың да қарапайым, айқын бейнелерін байқады. Ол медианың халықтық шайтанды көрсетудегі үш кезеңін анықтады:

Символдау: халықтық шайтан бір ғана оқиғада бейнеленеді, оның сыртқы түрі мен жалпы ерекшеліктері оңай танылатын етіп әдейі қарапайымдастырылады. Күшейту: халықтық шайтанға байланысты жанжалдың фактілері бұрмаланады немесе толығымен ойлап табылады, бұл моральдық күресті қоздырады. Болжам: халықтық шайтаннан одан әрі жаман әрекеттер күтіледі. Модтар мен рокерлердің жағдайында келесі жылы мереке күні полиция күштерінің артуы зорлық-зомбылықтың тағы бір оқиғасына әкелді. Коэн модтар мен рокерлерді қатыгез, тәртіпсіз бұзақылар ретінде көрсетудің өзі субмәдениеттердегі бұзылу мінез-құлқының өсуіне себеп болғанын атап өтті.

Істер

Халықтық шайтандарға қарсы агитациялардың негізгі үлгісін тарихтан көруге болады – әсіресе колдовствоға қарсы қудалаулар мен ұқсас қызықтаулардың тарихынан. Көптеген католик және протестант Еуропа елдерінің тарихында, батыс христиан дінінің жақтастары қарсыластың халықтық шайтаны ретінде бейнеленген. Азшылықтар мен иммигранттар көбінесе халықтық шайтан ретінде қарастырылған. Антисемитизмнің ұзақ тарихында, еврейлер жиі қараңғы, кісі өлтіруге байланысты әрекеттерге, мысалы, қанға бақандай жала жабуға айыпталған. Немесе Рим империясының христиандарды қудалауы, Рим империясының әскери сәтсіздіктерін христиандардың бұрынғы дінінен бас тартуымен байланыстырған. Қазіргі заманда, көптеген елдердің саяси және діни лидерлері атеистер мен секуляристерді қоғамдық және моральдық тәртіпке қауіп төндіретін, бұзық адамдар ретінде көрсетуге тырысады. Халықтық шайтанды анықтау – күшті институттардың әлеуметтік алаңдаушылықты басқаруға жасаған әрекеттерін көрсетеді. Кейбір христиандық топтар өмірінде шайтанға табынудың қандай да бір түріне қатысқан елу миллион америкалық бар екенін мәлімдеді. Коэннің халықтық шайтан теориясымен байланысты діни және этникалық кемсітудің тағы бір мысалы – исламофобия, мұсылмандарды және Таяу Шығыс өңірінен шыққан деп саналатын адамдарға жасалған кемсіту. 9/11 оқиғасынан кейін Батыс елдері мұсылмандарды зорлыққа құмар, жеккөруші және фанатикалық экстремистік идеологияны ұстанатын ретінде стереотиптеді. Бұл топ батыс әлеміндегі әлеуметтік бейбітшілік пен қауіпсіздікке қауіп төндіретін күш ретінде бейнеленді және саяси, БАҚ және қоғам тарапынан көптеген жағымсыз әрекеттерге ұшырады.

Колумбайн

2014 жылғы зерттеуде Коэннің моральдық паника теориясы Колумбайн қырғынына БАҚ-тың реакциясын талдау үшін қолданылды. 1999 жылдың 20 сәуірінде Колорадо штатының Колумбайн қаласындағы Колумбайн орта мектебінің екі оқушысы – Эрик Харрис пен Дилан Клебольд 15 адамның қазасына әкеп соққан оқ жарып, өлтіруге қатысты. Оқиғадан кейінгі апталардағы жаңалықтар хабарларында оқ атқандар готикалық субмәдениетке «ұшыраған» деп айтылды және Харрис пен Клебольдтың готикалық субмәдениетпен байланысы мен олардың зорлық әрекеттері арасындағы байланыс болжалды. Колумбайн оқиғасын түсінуге тырысқан журналистер мен БАҚ сарапшылары готтарды терроризммен, Чарльз және Мэрилин Мэнсонмен, өзін-өзі қасіреттеумен, кепілге алумен, қылмыстық топтармен, Вако культымен, Оклахома-Ситидегі жарылыспен, сатанизммен, жаппай өлтірумен, Косоводагы этникалық тазалаумен, өзіне қол жұмсаумен, интернетпен, бейне ойындармен, скинхед музыкасымен, нәсілшіл экстремизммен және Адольф Гитлермен байланыстырды. ABC телеарнасының «20/20» бағдарламасы «Гот феномені» атты арнайы бағдарламасын көрсетті, онда оқ атқандардың готикалық мәдениетке терең бойдағандығы туралы мәлімдемелер күшейтілді және готикалық субмәдениет өкілдері бұрынғы кісі өлтірулерге кінәлі деп айтылды. Оқ атқаннан кейінгі жылдары «жаман» готикалық мәдениетке қарсы наразылық пен гистерия күшейді. Готтар қара пальто киген зорлық-зомбылық жасаушылар немесе оны қолдаушылар ретінде стереотиптелді. АҚШ-тағы бірнеше орта мектептер готикалық мәдениетпен байланысты деп саналатын қара пальто мен басқа да киім-кешектерді тыйым салды. АҚШ-тағы кейбір полиция бөлімдері готикалық субмәдениетті «топтық қылмысқа негізделген» деп сипаттап, оған «күшейтілген полиция бақылауы» қажет деп мәлімдеді. Колумбайн оқиғасынан бастап 2003 жылға дейін готикалық киім киген адамдар тексеріліп, айыппұл салынды және қамауға алынды. 2002 жылы АҚШ өкілі Сэм Грейвс Миссури штатының Блю-Спрингс қаласына «жаңа готикалық қауіпке» қарсы күресу үшін 273 000 АҚШ доллары бөлді. Колумбайн оқиғасынан кейін готикалық субмәдениетке қарсы болған реакция Стенли Коэннің моды мен рокерлер туралы зерттеулерімен көптеген ортақ белгілерге ие, олар қоғамның «халық жауы» ретінде қарастырған басқа екі жастар субмәдениеті. Екі жағдайда да топтар біртұтас, қарапайым бейнеде бейнеленді, оқшауланды, жақсы қасиеттерінен айырылды және қоғамдағы кемшіліктерге кінәлі деп танылды.

In a 2014 study, Cohen's theory of the moral panic was applied to the media reaction to the Columbine massacre. On April 20, 1999, Eric Harris and Dylan Klebold, two students from Columbine High School in Columbine, Colorado, went on a shooting spree which resulted in the deaths of 15 people. News reports in the weeks following the tragedy labelled the shooters as being “obsessed” with goth subculture, and suggested a link between Harris and Klebold's alleged identification with gothic subculture and their acts of violence. In their attempt to make sense of the Columbine shootings, journalists and other media commentators linked goths to terrorism, Charles and Marilyn Manson, self mutilation, hostage taking, gang culture, the Waco cult, the Oklahoma City bombing, Satanism, mass murder, ethnic cleansing in Kosovo, suicide, the Internet, video games, skinhead music, white extremism, and Adolf Hitler. The ABC news program 20/20 aired a special entitled “The Goth Phenomenon” in which it reinforced claims that the shooters were heavily submerged in goth culture, and suggested that individuals of gothic subculture were to blame for homicidal activity in the past. The hostility and hysteria over the perceived ‘evil’ goth culture amplified in the years following the shooting. Goths were stereotyped in the media as being perpetuators or supporters of violence donned in black trench coats. Several high schools across the United States banned black trench coats and other apparel perceived as being linked to goth culture. Some police departments in the United States labelled gothic subculture as being “gang based”, and as something that should be subjected to “increased police surveillance”. From the time of the Columbine shooting until 2003, there were reports of individuals sporting what was seen as gothic dress being interrogated, ticketed and arrested. In 2002, U. S. Representative Sam Graves caused Blue Springs, Missouri to be granted US$273,000 to combat the “new gothic threat”. The backlash against goth subculture after the Columbine shooting draws many parallels to Stanley Cohen's research on the mods and rockers, two other youth subcultures cast as folk devils by society. In both instances the groups were portrayed in one distinct, dumbed down image, ostracized, stripped of any redeeming qualities, and blamed for wrongdoings in society.