Кіріспе

Америкалық әдебиет профессоры Уильям Курц Уимсат-младший (17 қараша 1907 жыл - 17 желтоқсан 1975 жыл) – американдық ағылшын тілі профессоры, әдебиет теориясының маманы және сыншы. Уимсат көбінесе автордың туындыны жасау ниетінің маңыздылығын күмәндандыру мақсатымен Монро Бердслимен бірге жасаған қасақана қателік концепциясымен байланыстырылады.

Өмір және мансап

Уимсат Вашингтон қаласында дүниеге келді, Джорджтаун университетінде оқыды, кейін Йель университетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1939 жылы Уимсат Йель университетінің ағылшын тілі кафедрасына қабылданып, 1975 жылы қайтыс болғанға дейін онда сабақ берді. Өмірі бойы Уимсат он сегізінші ғасыр әдебиетін зерттеуімен танымал болды (Leitch et al. 1372). Ол әдебиет теориясы және сын саласында көптеген еңбектер жазды, мысалы, «Сэмюэл Джонсонның прозалық стилі» (1941) және «Философиялық сөздер: Сэмюэл Джонсонның «Рамблер» және «Сөздік» шығармаларындағы стиль және мағынаны зерттеу» (1948; Leitch et al. 1372). Оның маңызды еңбектері: «Сөздік икона: поэзия мағынасын зерттеулер» (1954); «Қарсыласатын ұғымдар» (1965) және «Әдеби сын: қысқаша тарих» (1957, Клеант Брукспен бірге). Уимсат Жаңа сынға (әсіресе Жаңа формалистік сынға; 1372) үлкен үлес қосушы деп есептелді. Ол Коннектикут өнер және ғылым академиясының мүшесі болды.

Әсерлер

Уимсат Монро Бердслидің ықпалында болды, оның ең маңызды еңбектерін осы Бердслимен бірге жазды. Уимсат өз теорияларын жасау үшін Лонгин мен Аристотель сияқты ежелгі сыншылардың, сондай-ақ Т. С. Элиот пен Чикаго мектебінің жазушылары сияқты замандастарының еңбектерін де пайдаланды, көбінесе оларды жоққа шығару мақсатында осы авторлардың еңбектеріндегі маңызды ойларды нақтылап көрсетті.

Ықпал

Уимсаттың идеялары оқырманның реакциясы туралы сынның дамуына әсер етті, және оның ықпалы Стэнли Фиш сияқты жазушылардың еңбектерінде, сондай-ақ Уолтер Бенн Майклз бен Стивен Кнапптың «Теорияға қарсы» (Лейтч және т.б.) еңбегінде көрінеді. (1373-1374 беттер).

Қадамдасу

Уимсат 1964 жылы Сент-Луис университетінің профессоры Уолтер Дж. Онгпен бірге Шила Хоугпен сұхбат берді. (Профессор Уимсат 1963 жылы Сент-Луис университетінен құрметті докторлық дәрежесін алған еді.) Хоуг профессор Уимсатқа әлі күнге дейін көкейкесті болып табылатын сұрақ қойды: "Мырза Уимсат, әдебиеттің авторынан толық оқшауланып оқытылуы мүмкін бе, сіз оны жазған адамды ескермейсіз бе?" Уимсат: "Әрине, ескеремін. Менің ойымша, сіздің сұрағыңыз Онг профессорының "Жақсы жасалған құмырадағы джинн" атты өте жақсы эссесінен туындады, оны сіз оның "Барбарий" [1962: 15-25] кітабынан оқығансыз. Бұл эссе алғаш рет бірнеше жыл бұрын, шамамен 1954 жылы Оксфордтағы сын туралы эсселер жинағында жарияланған еді, және менің ойымша, бұл менің досым Монро Бердсли мен өзімнің жиырма жыл бұрын жазған "Нысанды қателік" атты эссесімізге жауап болған. Онг профессорына оның "Жақсы жасалған құмырадағы джинн" эссесі біздің эссемізге берілген жалғыз ақылға қонымды жауап деп айтқым келеді". Қатаң формалистік сыншы ретінде Уимсат поэзияның авторитетіне сенді: поэзияны талдау міндетті түрде мәтіннің өзіне негізделуі керек (Лайтч және т.б. 1371-1372). Ол (әсіресе Монро Бердслимен бірге жазған екі ықпалды эссесінде, "Нысанды қателік" және "Әсерлі қателік") "объективті сынды" сипаттап, қолдайды, онда сыншы поэзияның авторының ниеттерін және поэзияның оқырмандарға тигізетін әсерін поэзияны талдау мен бағалаудың жалғыз (немесе тіпті басты) факторы ретінде қарастырмайды (Дейвис және Шлейфер 43). Уимсат поэзияны талдауда белгілі бір дәрежеде вариацияға мүмкіндік береді және кез келген поэманың тек бір ғана интерпретациясы болуы мүмкін емес деп санайды. Ол, мысалы, "әдеби сезімталдық" деп аталатын нәрсені мойындайды, "екі түрлі сөз немесе сөз тіркесі ешқашан толыққанды бірдей мағынаны білдірмейді" дейді (Verbal Icon xii). Алайда, оның теориясының көп бөлігі сынға қатысты "импрессионизм, субъективизм және релятивизмге" деген күдікке негізделген сияқты көрінеді (Лайтч және т.б. 1373). "Жақтырылмаған қайшылықтар" еңбегінде Уимсат "Кеньон ревью" журналында жарияланған Лесли Фидлердің "Кредо" сияқты еңбектерде пайда болған "Жаңа әуесқойлық" және "Антикритика" туралы айтады. "Теоретик мұндай сын импрессионизмі немесе экспрессионизмі туралы білуі керек жалғыз ескерту, - дейді Уимсат, - оның әдебиеттің табиғаты мен құндылығы туралы ойларымызда тым шалқары емес, бұл танымдық дискурстың толыққанды емес формасы" (Жақтырылмаған қайшылықтар xvi). Шындығында, Уимсат ағылшын тіліндегі зерттеулердің заңдылығын қамтамасыз етуге мүдделі және оны ғылыми тәсілмен сынға қарау арқылы іске асыруға тырысады, тіпті, мысалы, әсерлі теорияны "әдебиетке ғылыми көзқарас емес, шедеврлер арасында саяхаттайтын жанның құқығы" деп сынап жатады (Verbal Icon 29).

Теориялар

Уимсат сындық кеңістікке бірнеше теориялар қосты, әсіресе өзінің маңызды еңбегі – "Сөздік икона" арқылы (оның кейбір идеялары төменде талқыланады). Оның идеялары көбінесе көптеген сыншыларды мазалайтын бірнеше сұрақтар төңірегінде жинақталады: поэзия дегеніміз не және оны қалай бағалауға болады?

Қасақана қателік

Мүмкін, Уимсатттың ең ықпалды теориялары «Мұратты қателік» және «Әсерлі қателік» (екеуі де «Сөздік иконада» жарияланған) атты мақалаларынан туындаған. Бұл мәтіндердің әрқайсысы «жаңа сын формалистік догманың маңызды қағидасын қалыптастырады», осылайша оларды екі жүздік ғасырдың сын тұжырымы үшін өте маңызды етеді (Лейтч және басқалар, 1371). Уимсатттың пікірінше, мұратты қателік «өлең мен оның бастауы арасындағы шатасудан» туындайды («Сөздік икона», 21) – мәнісінде, сыншы шығарманы талдағанда жеке, өмірбаяндық немесе ол «сыртқы» деп атаған ақпаратқа тым көп көңіл бөледі (олар бұл, негізінен, философиялық зерттеулердегі «генетикалық қателікпен» бірдей екенін атап көрсетеді; 21). Уимсатт пен Беардсли осы стратегияны қате деп санайды, себебі автордың ниетін анықтау мүмкін емес – шындығында, авторлардың өздері де өлеңнің «ниетін» анықтай алмайды. Сонымен қатар, өлең – ақын мен тыңдаушы арасындағы оқиға ретінде, екеуінен де тысқары қалыптасады, демек оның мағынасы тек жазушының немесе тыңдаушының ниетіне немесе оларға тигізген әсеріне ғана сүйене отырып бағалана алмайды (соңғысы туралы талқылау үшін осы мақаланың «Әсерлі қателік» бөлімін қараңыз; 5). Уимсатт пен Беардсли үшін мұратты сын – субъективті сынға айналады, сондықтан сын болып табылуын тоқтатады. Олар үшін сындық сұрақтар мәтіннің өзіндегі және мәтінге қатысты дәлелдер арқылы шешіледі – «көрегенмен кеңесу арқылы емес» (18).

Эффективті қателік

Аффективті қателік (осы атаумен жазылған эсседе, оны Уимсат Монро Бердслимен бірге жазды, жоғарыда көрсетілгендей) – "шығарма мен оның салдары арасындағы шатасу" (Verbal Icon 21; түпнұсқада курсивпен). Бұл, өлеңді талдағанда, оның оқырмандарға тигізетін әсеріне артық көңіл бөлу қателігін білдіреді. Уимсат пен Бердсли поэзияны талдау үшін поэтикалық тілдің әсерін пайдаланудың сенімсіздігін айтады, себебі олардың пікірінше, сөздер өз мағынасынан тыс, дербес әсер ете алмайды. Осылайша, өлең "таза сезім" бола алмайды (38), яғни өлеңнің мағынасы оның әсерімен, әсіресе оқырманға тигізетін эмоционалдық әсерімен сәйкес келмейді (Лайтч және т.б. 1371). Қасақана қателік сияқты, аффективті сынға бару – бұл тым субъективті әрекет, сондықтан Вимсат пен Бердсли үшін бұл талдау қателігі болып табылады.

Универсалды бетон

"Конкретті универсал" еңбегінде Уимсат нақты бір әсерге қол жеткізу үшін сөздік бейнелеудің қаншалықты нақты немесе жалпы (яғни, конкретті немесе универсалды) болуы керектігін анықтауға тырысады. Мысалы, "көктемгі сиыр" мен "бұрышқан мүйізі бар күрең сиыр" (Verbal Icon 74) арасында қандай айырмашылық бар? Мұндай сұрақтарды қарастыра отырып, Уимсат поэзияны басқа коммуникация түрлерінен ерекшелендіретін нәрсені анықтауға ұмтылады, соның нәтижесінде "поэзияны ғылыми немесе логикалық ой-пікірден ажырататын нәрсе – аргументке ешқандай үлес қоспайтын, бірақ өзінің құндылығымен немесе әдемілігімен қуантатын нақтылық деңгейі" деген тұжырымға келеді. Уимсат үшін поэзия – "адамның қайда баратынына қарамастан, қаланың шетіне немесе орталығына – жай ғана саяхат үшін мінетін метафораның құралы" (76).

Сын-пікірдің саласы

"Сын-пікірдің өрісі" ("The Domain of Criticism") еңбегінде Уимсат поэзия мен поэтиканы жалпы эстетикалық тұрғыдан қоршауға тырысқан (достық болғанымен) күштен қорғайды ("Verbal Icon" 221) – яғни, ол поэзияны таза эстетикалық терминдермен талқылаудағы мәселелерді қарастырады. Уимсат поэманың сурет немесе мүсін сияқты эстетикалық тұрғыдан жұмыс істеу мүмкіндігіне күдік келтіреді. Біріншіден, мүсін жасау немесе сурет салу сияқты көрнекі тәсілдер бейнеленген нысанмен тікелей байланысты материалдарды пайдаланады – кем дегенде, олардың "сұлулығы" тұрғысынан. Мысалы, алманың әдемі суреті әдемі бояумен салынады. Бірақ ауызша сөз мұндай қағидамен жұмыс істемейді, Уимсат атап өткендей, "әдемі" немесе "ұсқынсыз" сөз дегеннің өзі жоқ (немесе, кем дегенде, мұндай ұғымдарды осы контексте қалай қолдануға болады деген жалпы пікір жоқ; 228). Сөздер мен олардың тақырыбы арасында, кем дегенде эстетикалық тұрғыдан, ешқандай байланыс жоқ – "әдеби талқылаудағы ең ежелгі мысалдардың бірі – әдемі сипатталған қоқыс үйіндісі (немесе оған тең нәрсе)" (228). Ең маңыздысы, тіл тек қана сезімдерге әсер ететін деңгейде жұмыс істемейді, мысалы, көрнекі тәсілдер сияқты. Өлең мағынасын ғана рифма мен ырғақ арқылы шығармайды, бұл эстетика саласы болып табылады (231) – демек, өлеңді оның эстетикалық ерекшеліктеріне сүйене отырып талдау, оның мағынасын толыққанды зерттеу үшін жеткіліксіз.

Сөздік бейне: поэзияның мағынасын зерттеу

1941 және 1952 жылдар аралығында жеке-жеке эсселер сериясы ретінде жазылған "Сөздік икона" еңбегі 1954 жылы тұтас жұмыс ретінде жарияланды (Уимсат бастапқы нұсқаларының бір бөлігін өңдегеннен кейін). Ол, бауырсақ ең ықпалды еңбегі саналады, "Сөздік икона" Уимсаттың ең маңызды екі эссесін қамтиды: "Нiyetтілік қатесі" және "Әсерлі қатесі" (Монро Бердслимен бірлесіп жазылған). Пол де Ман "автономия" ұғымын Жаңа сын ағымындағы түсініктердің мысалы ретінде қарастырылатын Уимсаттың мәтінін маңызды сынға алады, бұл талдау "Соқырлық және көрегендік" еңбегінде келтірілген.

Жек көретін қарама-қайшылықтар: әдебиет зерттеулері мен сын

Көрінетіндей, өзі "әуесқой сын" деп атаған нәрсесінің (әрине, азайған) ықпалына алаңдаған Вимсат 1965 жылы "Дәйекті қарама-қайшылықтар" еңбегін жариялады, бұл оның "қарама-қайшылықтарға деген қажетті және дұрыс әдеби қызығушылықты ажырату" жолы болды ("Дәйекті қарама-қайшылықтар" xviii). Т. С. Элиоттың туындыларын зерттеу және "Ағылшын поэзиясындағы Август үлгісі" және "Комедияны сынау" (xi) сияқты мәселелерді талқылау арқылы Вимсат әдеби сынды негіздеу және жетілдіруге жасалып жатқан тырысқандарға үлес қосуға тырысады (xix).

Әдеби сын: қысқаша тарих

1957 жылы Клеант Брукспен бірге жазылған "Әдеби сын: қысқаша тарих" еңбегі "сөздік өнер және оны түсіндіру мен сынау туралы идеялар тарихы" (Уимсат және Брукс ix) ретінде ұсынылған. Авторлар әдеби дау-дебат тарихындағы түсініктілікті арттыруға, сондай-ақ ерекше көзқарас қалыптастыруға үлес қосуды мақсат етеді, олардың пікірінше, бұл кез келген тарихи әдеби зерттеудің қажетті бөлігі болып табылады (vii).