Кіріспе
Теория, сабақ немесе дағдыны іске асыру, қалыпқа келтіру немесе нақты іске асыру процесі. Праксис – теория, сабақ немесе дағдыны іске асыру, қалыпқа келтіру, жүзеге асыру, қолдану немесе тәжірибеде пайдалану процесі. "Праксис" идеяларды іске асыру, қолдану, жүзеге асыру, тәжірибеден өткізу немесе практикалау әрекетін де білдіруі мүмкін. Бұл философия саласындағы жиі кездесетін тақырып, Платон, Аристотель, Августин, Фрэнсис Бэкон, Иммануил Кант, Сёрен Кьеркегор, Людвиг фон Мизес, Карл Маркс, Антонио Грамши, Мартин Хайдеггер, Ханна Арендт, Жан-Поль Сартр, Паулу Фрейре, Мюррей Ротбард және тағы да көптеген авторлардың еңбектерінде талқыланған. Оның саяси, білім беру, рухани және медициналық салаларда маңызы бар.
Praxis is the process by which a theory, lesson, or skill is enacted, embodied, realized, applied, or put into practice. "Praxis" may also refer to the act of engaging, applying, exercising, realizing, or practising ideas. This has been a recurrent topic in the field of philosophy, discussed in the writings of Plato, Aristotle, St. Augustine, Francis Bacon, Immanuel Kant, Søren Kierkegaard, Ludwig von Mises, Karl Marx, Antonio Gramsci, Martin Heidegger, Hannah Arendt, Jean Paul Sartre, Paulo Freire, Murray Rothbard, and many others. It has meaning in the political, educational, spiritual and medical realms.
Шығу тегі
Праксис сөзі грекше πρᾶξις сөзінен шыққан. Ежелгі грек тілінде праксис (πρᾶξις) сөзі еркін адамдардың қызметіне қатысты. Философ Аристотель адамдардың үш негізгі қызметі бар деді: теория (ойлау), поэзис (жасау) және праксис (іс жасау). Осы қызметтерге сәйкес білімнің үш түрі болды: теориялық, мақсаты – шындық; поэтикалық, мақсаты – өндіріс; және практикалық, мақсаты – іс-әрекет. Аристотель праксистен туындаған білімді этика, экономика және саясат деп бөліп көрсетті. Ол сондай-ақ еупраксия (εὐπραξία, "жақсы праксис") мен диспраксия (δυσπραξία, "жаман праксис, қайырсыздық") арасын ажыратты.
Марксизм
Жас гегельдік Август Цезковский 1838 жылы өзінің "Пролегомена к историософии" (Prolegomena to a Historiosophy) еңбегінде "қоғамды өзгертуге бағытталған іс-қимыл" деген мағынада праксис терминін қолданған алғашқы философтардың бірі болды. Цезковский абсолютті шындық Гегельдің спекулятивті философиясында қол жеткізілген болса да, адам санасындағы терең даулар мен қайшылықтарды тек әлеуметтік өмірге тікелей әсер ететін нақты практикалық қызмет арқылы ғана шешуге болады деп сарқылап айтты. Ол өзінің досы Мозес Гесс жазған еңбектер арқылы ой-пікірлеріне әсер еткен болуы мүмкін. Маркс "праксис" терминін адамның өзінің тарихи әлемін және өзін құру мен өзгерту арқылы еркін, әмбебап, шығармашылық және өзін-өзі шығармашылыққа қатысты қолданады. Праксис – адамға тән ерекше қызмет, ол оны барлық басқа тіршілік иелерінен ерекшелендіреді. Маркс мұнда Людвиг Фейербахтың материалистік философиясын объектілерді көзқарастай қарағаны үшін сынап бағалайды. Маркс адамның әлемге қатысты практикалық қарым-қатынасының бір бөлігі – қабылдау екенін айтады. Әлемді түсіну дегеніміз оны сырттан қарап, моральдық тұрғыдан бағалап немесе ғылыми тұрғыдан түсіндіру емес. Қоғамды оның қажеттіліктерін түсіне білетін реформаторлар өзгерте алмайды, тек қоғамның мүддесімен үйлесетін халықтың революциялық праксисі арқылы ғана өзгерте алады – пролетариат. Бұл қоғамның өзін-өзі түсінуі болады, онда субъект оны түсіну арқылы объектіні өзгертеді. Теориялардың ықпалымен он тоғызыншы ғасырдың социалисті Антонио Лабриола марксизмді "праксис философиясы" деп атады. Марксизмді сипаттау Антонио Грамшидің "Түрме дәптерлері" еңбегінде қайтадан пайда болады. Праксис – Георг Лукакс, Карл Корш, Карел Косик және Анри Лефевр сияқты марксистік ойшылдар үшін маңызды тақырып. 1964 жылы осы атаумен журнал құрған Югославияның Праксис мектебі Маркс ойларының орталық тұжырымдамасы ретінде қарастырылды. Олардың пікірінше, праксис – адамның қажеттіліктерін жоққа шығаруға жасалған әрекет. Марксизмді және оның бұрынғы экзистенциализмін қайта қарастырғанда Сартр адамзат тарихының негізгі қатынасы – тапшылық екенін айтады. Тапшылық жағдайлары ресурстар үшін бәсекелестікті, бірін-бірі пайдалануды және еңбекті бөлуді тудырады, бұл өз кезегінде сыныптар арасындағы күреске әкеледі. Әр адам басқаны өзінің өмір сүруі мен праксисіне қауіп ретінде қабылдайды; әрқашан біреудің жеке бостандығы екіншісінің бостандығын шектеуі мүмкін. Сартр еркіндікке табиғи және адам жасаған шектеулерді де мойындайды: ол адамдардың біріктірілмеген практикалық қызметін "практико-инерт" деп атайды. Сартр сәтті революциядағы халық қозғалысын мұндай біріккен топтың ең жақсы үлгісі деп санайды.
Ханна Арендт
Адамның жағдайы атты еңбегінде Ханна Арендт батыс философиясы жиі ой contemplation (vita contemplativa) өміріне ден қойып, іс-қимыл (vita activa) өмірін қанағаттандырмай келгенін айтады. Осының салдарынан адамзат философиялық идеялардың нақты өмірмен байланысты, күнделікті маңызды жақтарын көбінесе байқамай қалған. Арендт үшін praxis – іс-қимыл өмірінің ең жоғары және маңызды деңгейі.
Руханилық
Праксис медитация мен руханилықта да маңызды, онда түсініктер мен белгілі бір салаларды, мысалы, Құдаймен бірігуді, тікелей тәжірибе арқылы тануға баса назар аударылады. Мұндай тәжірибе тек праксис арқылы мүмкін, себебі шектеулі сана (және оның құралы – тіл) шексіздікті түсініп немесе жеткізе алмайды. "Иә!" журналына берген сұхбатында Мэтью Фокс бұл туралы былай түсіндірді: "Стронгтың сөздігіне" сәйкес, еврейше "ta‛am" сөзінің түпкі мағынасы – дәм. Ал метафоралық мағынасында ол – қабылдау, сонан соң интеллект; ауыспалы мағынасында – міндеттеме: кеңес, мінез-құлық, бұйрық, сақтық, сот, ақыл, дәм сезімі, түсінік.
According to Strong's Concordance, the Hebrew word ta‛am is, properly, a taste. This is, figuratively, perception and, by implication, intelligence; transitively, a mandate: advice, behaviour, decree, discretion, judgment, reason, taste, understanding.
Медицина
Праксис – ерікті, дағдылы қимылдарды орындау қабілеті. Егер бастапқы сезімдік немесе моторлық бұзылыстар болмаса, оларды ішінара немесе толығымен орындай алмау апраксия деп аталады.